Νησιωτικότητα – Από τις θεωρητικές διακηρύξεις σε μια πραγματική στρατηγική

 

• Το δικαίωμα των ανθρώπων να παραμένουν και να δημιουργούν στον τόπο τους πρέπει να γίνει ο πυρήνας μιας νέας πολιτικής για τα νησιά, με συγκεκριμένους στόχους, θεσμικά εργαλεία και μέτρα σε εθνικό και ευρωπαϊκό επίπεδο.

Άρθρο του Γιάννη Σπιλάνη στο https://thefaq.gr/nisiotikotita-apo-tis-theoritikes-diakiryxeis-se-mia-pragmatiki-stratigiki/

Οι αποκλίσεις από τους οικονομικούς, κοινωνικούς και περιβαλλοντικούς στόχους της βιώσιμης ανάπτυξης των νησιών οφείλονται σε πολιτικές που δεν έλαβαν υπόψη τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά τους, δημιουργώντας χαμηλή ελκυστικότητα και ανταγωνιστικότητα. Το αποτέλεσμα είναι να έχουμε είτε νησιά με υψηλή τουριστική ένταση, δύο «ακραίων» μη βιώσιμων εποχών, με έντονη πίεση στις τοπικές κοινωνίες, είτε νησιά σε συρρίκνωση, είτε έναν συνδυασμό και των δύο, παρά τον τουρισμό.

Οραμα – Στόχος – Αρχές
Μια πραγματική στρατηγική για τη νησιωτικότητα δεν μπορεί να εξαντλείται σε αποσπασματικές παρεμβάσεις ή σε μέτρα που επιχειρούν απλώς να αμβλύνουν εκ των υστέρων τις συνέπειες της νησιωτικότητας. Χρειάζεται ένα διαφορετικό πλαίσιο σχεδιασμού, που θα ξεκινά από τις ιδιαιτερότητες του νησιωτικού χώρου και θα συνδέει το όραμα για το μέλλον των νησιών με σαφείς στόχους, συγκεκριμένες αρχές και τα κατάλληλα θεσμικά και χρηματοδοτικά εργαλεία για την εφαρμογή τους.

• Οραμα: Το δικαίωμα της παραμονής (και προσέλκυσης) κατοίκων με αξιοπρέπεια και ποιότητα ζωής με έμφαση στους νέους (και εκπαιδευμένους)
• Στόχος: Οι πολιτικές πρέπει να έχουν πρωτεύοντα στόχο τους τόπους και τους ανθρώπους τους με ισχυρό ρόλο του κράτους στη ρύθμιση της αγοράς, ειδικά στα μικρά νησιά και όχι την εξωγενή οικονομική μεγέθυνση μέσω του real estate
• Αρχές: Ποιοτικά, πράσινα και ίσων ευκαιριών νησιά, εργαστήρια πολύπλευρης καινοτομίας
• Εργαλεία: αναβάθμιση της ΓΓΑΙΝΠ, ενίσχυση της αυτοδιοίκησης και δέσμευση πόρων από το νέο Σχέδιο Εθνικής και Περιφερειακής Εταιρικής Σχέσης με στόχο την υλοποίηση ενός αναθεωρημένου σχεδίου GReco Islands, με στόχο τη βιώσιμη μετάβαση όλων των νησιών

Προτάσεις μέτρων πολιτικής
Η μετάβαση, από τις γενικές διακηρύξεις σε μια ουσιαστική νησιωτική πολιτική, προϋποθέτει συγκεκριμένες παρεμβάσεις, με σαφές θεσμικό πλαίσιο, αρμοδιότητες και πόρους. Απαιτεί ταυτόχρονα συντονισμένη δράση σε ευρωπαϊκό και εθνικό επίπεδο αλλά και θεσμική ενίσχυση των μηχανισμών σχεδιασμού, εφαρμογής και αξιολόγησης της πολιτικής για τα νησιά. Σε αυτή την κατεύθυνση προτείνονται τα ακόλουθα μέτρα…

Α. Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, με βάση το άρθρο 175 της συνθήκης
• Εφαρμογή Ρήτρας Νησιωτικότητας στη κοινοτική νομοθεσία
• Δομή παρακολούθησης και αξιολόγησης της υλοποίησης της στρατηγικής νησιωτικότητας
• Κρατικές ενισχύσεις. Διεύρυνση των εξαιρέσεων από το δίκαιο του ανταγωνισμού, δεδομένου ότι οι ενισχύσεις στις νησιωτικές επιχειρήσεις δεν στρεβλώνουν τον ανταγωνισμό (με όριο τζίρου και απασχολούμενων υψηλότερο από αυτό του γενικού για ΜμΕ) και αύξηση του ορίου για το deminimis
• Χρηματοδότηση της εφαρμογής μεταφορικού ισοδυνάμου από τον κοινοτικό προϋπολογισμό και επέκταση του στις υπόλοιπες υπηρεσίες δημοσίου συμφέροντος (νησιωτικό ισοδύναμο)
• Μειωμένοι συντελεστές ΦΠΑ σε όλα τα νησιά

Β. Σε εθνικό επίπεδο: ειδικές πολιτικές με βάση το άρθρο 101 του συντάγματος και το άρθρο 32 του Ν. 4150/2013 περί ρήτρας νησιωτικότητας – νησιωτικό ισοδύναμο
• Ειδικές νομοθετικές ρυθμίσεις για τη λειτουργία της νησιωτικής Αυτοδιοίκησης: αρμοδιότητες, δομές, προσωπικό με στόχο τον ολοκληρωμένο σχεδιασμό και δημόσια διαχείριση σε επίπεδο νησιού με τη Περιφερειακή Αυτοδιοίκηση σε επιτελικό (σχεδιαστικό και υποστηρικτικό) και όχι εκτελεστικό ρόλο
• Ειδική αναπτυξιακή στρατηγική (με έμφαση στη παραγωγική ανασυγκρότηση με «φρένο» στη τουριστική επέκταση/real estate και έμφαση στη διαφοροποίηση της οικονομίας) για τον νησιωτικό χώρο στο πλαίσιο της εθνικής αναπτυξιακής στρατηγικής με ομαδοποιήσεις περιοχών βάσει των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών τους (αστικές/περι-αστικές, αγροτικές, ορεινές, παράκτιες, νησιωτικές) με έμφαση στην ολοκληρωμένη διαχείριση των νησιών και τη κυκλική οικονομία
• Ειδική ενεργειακή πολιτική με έμφαση στην εξοικονόμηση ενέργειας & ΑΠΕ μικρής κλίμακας, ενεργειακές κοινότητες με στόχο το μηδενικό αποτύπωμα άνθρακα.
• Ειδικός σχεδιασμός πολιτικής προστασίας με έμφαση στη πρόληψη (πυρκαγιές, πλημμύρες) με διαχείριση του φυσικού περιβάλλοντος κάτω από τη πίεση της κλιματικής αλλαγής
• Ειδικό σχέδιο διαχείρισης νερού, υγρών και στερεών αποβλήτων και πράσινων υποδομών-οικισμών με οδηγό τη φύση και τη κυκλική οικονομία
• Συνδυασμένες μεταφορές (πλοία, υδροπλάνα, αεροπλάνα, εμπορικά πλοία) με αναδιάρθρωση δικτύων. Χρηματοδότηση για κατασκευή νέων πλοίων για άγονες (ιδιαίτερα τις τοπικές άγονες γραμμές). Ηλεκτροκίνηση πλοίων. Δημιουργία Φορέα Διαχείρισης Νησιωτικών Μεταφορών.
• Τοπικά Σχέδιο Βιώσιμης Κινητικότητας με ενίσχυση των τοπικών μέσων μεταφοράς.
• Ειδικό σχέδιο τυπικής και άτυπης εκπαίδευσης και κατάρτισης
• Ειδικός σχεδιασμός για τη παροχή υπηρεσιών υγείας και κοινωνικής πρόνοιας με έμφαση στη πρόληψη
• Ειδικό σχέδιο δημιουργίας κοινωνικής κατοικίας για δημόσιους λειτουργούς και νέους

Γ. Θεσμική Ενίσχυση:
• Αναβάθμιση της ΓΓΑΙΝΠ σε επίπεδο ΓΓ Κυβέρνησης ή Αντιπροέδρου Κυβέρνησης λόγω της ανάγκης οριζόντιου συντονισμού πολιτικών (ενίσχυση αποτελεσματικότητας) με μεταφορά της ακτοπλοϊας
• Σύσταση Εθνικού Συμβουλίου Νησιωτικής Πολιτικής (ενίσχυση συμμετοχής)
• Σύσταση του Ερευνητικού Ινστιτούτου Νησιωτικής Πολιτικής για την επιστημονική υποστήριξη της χάραξης και της αξιολόγησης της νησιωτικής πολιτικής, που θα αποτελέσει ένα ουσιαστικό μηχανισμό στήριξης (ενίσχυση τεκμηρίωσης)

Ώρα κρίσιμων αποφάσεων για τη νησιωτική στρατηγική

 Άρθρο του Γιάννη Σπιλάνη (https://thefaq.gr/ora-krisimon-apofaseon-gia-ti-nisiotiki-stratigiki/)

• Οι αποφάσεις που θα καθορίσουν την επόμενη δεκαπενταετία λαμβάνονται ερήμην των τοπικών κοινωνιών, την ώρα που το σημερινό μοντέλο ανάπτυξης εξαντλεί τους πόρους, πιέζει την ποιότητα ζωής και διευρύνει τα αδιέξοδα. Τα νησιά χρειάζονται μια νέα στρατηγική, με τους κατοίκους τους αυτή τη φορά συμμέτοχους και όχι απλώς θεατές.

Οι εξελίξεις, που αφορούν στο παρόν και στο μέλλον των νησιών μας, είναι καταιγιστικές σε όλα τα επίπεδα,. Ενδεικτικά αναφέρονται:

• Η επέκταση του τουρισμού έχει πάρει -στην πλειοψηφία των νησιών- διαστάσεις που υποβαθμίζουν τη ζωή των μονίμων κατοίκων και κατ’ επέκταση την ποιότητα του ίδιου του τουριστικού προϊόντος (ο υπερτουρισμός σκοτώνει τον τουρισμό).

• Η επέλαση του εγχώριου και διεθνούς κεφαλαίου real estate δεν αλλοιώνει απλά τα χαρακτηριστικά των νησιών αλλά κυριότερα τροποποιεί τη ροή του χρήματος (που διαρρέει όλο και περισσότερο έξω από τα νησιά) και αφαιρεί από τα χέρια της τοπικής κοινωνίας τους φυσικούς δημόσιους πόρους (νερό, παραλίες)

• Η εγκατάλειψη των υπόλοιπων παραγωγικών δραστηριοτήτων όχι μόνο λόγω έλλειψης ειδικών πολιτικών (πχ. για τον αγροτικό τομέα και τη μεταποίηση) αλλά και του τρόπου διαχείρισης των υφιστάμενων (Ταμείο Ανάκαμψης & Ανθεκτικότητας, διαχείριση φυσικών καταστροφών, ΟΠΕΚΕΠΕ, ζωικό κεφάλαιο κλπ)

• Η μείωση των δημόσιων επενδύσεων και δαπανών, που είναι απαραίτητες για να παρέχονται στα νησιά υπηρεσίες δημοσίου συμφέροντος (υγεία, εκπαίδευση, μεταφορές, επικοινωνίες, ύδρευση, ενέργεια, διαχείριση στερεών και υγρών αποβλήτων) σε επίπεδο που να προσφέρει ασφάλεια και ποιότητα ζωής σε κατοίκους και στον ραγδαία αυξανόμενο αριθμό επισκεπτών.

• Η συνεχιζόμενη υποβάθμιση της αυτοδιοίκησης σε ουσιαστικές αρμοδιότητες, ανθρώπινο δυναμικό και πόρους, ώστε να μπορεί να ανταποκριθεί ικανοποιητικά σε ό,τι αφορά τις υποθέσεις τοπικού συμφέροντος, με συνέπεια να αναγκάζεται να προσφεύγει στην «επαιτεία» των κυβερνητικών παραγόντων ή και ιδιωτών «χορηγών».

Σχεδιάζουν την επόμενη 15ετία ερήμην των νησιωτών

Παράλληλα υπάρχουν εξελίξεις που θα καθορίσουν το μέλλον των νησιών για την επόμενη 15ετία σχετικά με το τι ανάπτυξη θα έχουν τα νησιά και οι αποφάσεις λαμβάνονται ερήμην των νησιωτών. Ενδεικτικά…

• Το προηγούμενο διάστημα έγινε η διαβούλευση για την ευρωπαϊκή νησιωτική στρατηγική, χωρίς να δοθεί η ανάλογη δημοσιότητα και χωρίς να κληθούν τα περιφερειακά συμβούλια, η τοπική αυτοδιοίκηση, οι παραγωγικές δυνάμεις και οι πολίτες να συζητήσουν για το δικό τους μέλλον. Μόνον οι ΦΩΝΕΣ για το ΑΡΧΙΠΕΛΑΓΟΣ έκαναν δημόσια διαβούλευση και οργάνωσαν δημόσια διαδικτυακή συζήτηση και αποτύπωσαν τις προτεραιότητες των πολιτών.

• Το Υπουργείο Ναυτιλίας και Νησιωτικής Πολιτικής δημοσίευσε τον Δεκέμβριο του 2025 Υπουργική Απόφαση σχετικά με τη διαδικασία, με την οποία εκπονείται η 5ετής εθνική στρατηγική, διαδικασία στην οποία αυτοδιοίκηση, επαγγελματικοί και επιστημονικοί φορείς και οι τοπικές κοινωνίες έχουν επικουρικό ρόλο.

• Εγκρίθηκαν τα Ειδικά Χωροταξικά Πλαίσια Τουρισμού, ΑΠΕ και Βιομηχανίας-Εφοδιαστικής Αλυσίδας στα οποία γίνεται φανερό ότι το «όραμα» τους είναι η επέκταση των δραστηριοτήτων χωρίς όρια, με μόνο κριτήριο τη κερδοφορία των επιχειρήσεων και όχι τη βιωσιμότητα των τόπων και την ευημερία των κατοίκων.

• Τα Τοπικά Πολεοδομικά Σχέδια (ΤΠΣ) αλλά και οι Eιδικές Περιβαλλοντικές Μελέτες (ΕΠΜ) των περιοχών Natura δεν ολοκληρώνονται γιατί η έγκριση τους από το Συμβούλιο Επικρατείας θα βάλει κάποιους, έστω μικρούς, περιορισμούς στη σημερινή ασυδοσία που οι πολίτες των νησιών βλέπουν καθημερινά να υποβαθμίζει τους τόπους τους από τις πράξεις και τις (σκόπιμες) παραλήψεις του Υπουργείου Περιβάλλοντος σε ό,τι αφορά τη νομιμότητα των δρόμων που ανοίγουν ιδιώτες, τις στρατηγικές επενδύσεις με ιδιωτικές πολεοδομήσεις, τη νέα νομοθεσία περί φθινόντων οικισμών κλπ

Και ενώ αυτός είναι ο επίσημος σχεδιασμός, την ίδια περίοδο οι περιφερειάρχες Β & Ν. Αιγαίου και Ιονίων, και πιο πρόσφατα αυτός της Κρήτης, λειτουργούν ανεξάρτητα και μόνοι τους δίνοντας στη δημοσιότητα σχέδια επί χάρτου, που τα ονομάζουν πομπωδώς «Χάρτα της Κέρκυρας/Μυτιλήνης/Ρόδου» όπου περιγράφουν γενικά και αόριστα ποια είναι τα προβλήματα των νησιών και πώς πρέπει να λυθούν, σαν να είναι παρατηρητές και όχι αυτοί -και η κυβέρνηση που τους υποστηρίζει- αυτοί που έχουν εκλεγεί για να δρομολογήσουν τις λύσεις. Μάλιστα, οραματίζονται ένα βιώσιμο μέλλον για τα νησιά χωρίς ούτε μια στιγμή να θέτουν σε αμφισβήτηση την εφαρμοζόμενη πολιτική, το εφαρμοζόμενο μοντέλο ανάπτυξης, που έχει οδηγήσει στα σημερινά οικονομικά, κοινωνικά, δημογραφικά και περιβαλλοντικά αδιέξοδα.

Οι τοπικές κοινωνίες σπάνε τη σιωπή
Σε όλα αυτά, οι τοπικές κοινωνίες δεν ενημερώνονται και δεν καλούνται να πουν την άποψη τους. Καλούνται να παραμείνουν σιωπηλές και να τα αποδεχτούν ως δεδομένα. Όμως οι τοπικές κοινωνίες αντιστέκονται. Στην Πάρο, στη Ρόδο, στην Κω, στην Ιο, στη Νάξο, στη Μήλο, στη Ζάκυνθο, στη Σαντορίνη, στην Κέα οι αντιδράσεις πληθαίνουν γιατί οι κάτοικοι έχουν χάσει την πρόσβαση στον δημόσιο χώρο, στο νερό, στις παραλίες, στην ποιότητα ζωής λόγω της συνεχιζόμενης τουριστικής επέκτασης, ενώ ταυτόχρονα δεν βλέπουν βελτίωση στις υπηρεσίες υγείας, παιδείας, μεταφορών, επικοινωνιών, πολιτισμού, ως αντισταθμιστικά οφέλη από τον τουρισμό. Τα οφέλη του τουρισμού εγκαταλείπουν τα νησιά μαζί με τους τουρίστες, τους εργαζόμενους και τους επιχειρηματίες, μόλις τα φώτα σβήσουν. Στη Λέσβο και στη Χίο, οι κάτοικοι ξεσηκώνονται γιατί δεν θέλουν να αποδεχθούν το οικονομικό μέλλον, που τους επιφυλάσσουν οι κυβερνητικές επιλογές με τη μετατροπή τους σε επενδυτικά πεδία Βιομηχανικών ΑΠΕ και εξορύξεων και με την καταστροφή του πρωτογενή τομέα. Όλα αυτά γίνονται με την αποδοχή από τις περιφερειακές αρχές.

Οι πολίτες των νησιών αναζητούν ένα άλλο μοντέλο ανάπτυξης, όπου ο υπερτουρισμός δεν θα σκοτώνει τον τουρισμό και τα οφέλη του προς τις τοπικές κοινωνίες. Ένα μοντέλο που θα προσφέρει τη δυνατότητα για άλλες οικονομικές δραστηριότητες και η ζωή -χειμώνα και καλοκαίρι- θα έχει ισορροπία, ασφάλεια, αξιοπρέπεια, ποιότητα.

Είναι η ώρα, λοιπόν, να συζητήσουμε δημόσια για τη στρατηγική και τις πολιτικές, που θα υλοποιήσουν το όραμα, οι νησιώτες να θέλουν και να μπορούν να μείνουν στα νησιά τους. Και σε αυτόν τον δρόμο, και με αυτή τη λογική, όλοι μας, κάτοικοι, παραγωγοί και επιστήμονες θα συνδράμουμε, για να «χτίσουμε» μαζί το δικό μας κοινό αύριο.

Όταν η πράσινη μετάβαση έχει οσμή «οικονομίας της απληστίας» και όχι περιβαλλοντικής και αναπτυξιακής πολιτικής υπέρ των τοπικών κοινωνιών

 

Εχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον το πως παρουσιάζονται από τη Κυβέρνηση τα μεγάλα επενδυτικά προγράμματα, ειδικά αυτά της ενέργειας για την πράσινη μετάβαση, δηλαδή την απεξάρτηση από τα ορυκτά καύσιμα. Ας καταγραφεί ότι την ίδια στιγμή η χώρα έχει παραχωρήσει θαλάσσια οικόπεδα για εύρεση και άντληση ....ορυκτών καυσίμων, ενώ παράλληλα δεν υιοθετεί την χρήση καθαρότερων καυσίμων στη παγκόσμια ναυτιλία, κόντρα στην εισήγηση της ΕΕ. Μια τόσο δα μικρή αντίφαση που δείχνει καθαρά ότι η προτεραιότητα δεν είναι στο περιβάλλον, αλλά στην επιχορήγηση μεγάλων ιδιωτικών επενδύσεων με εξασφαλισμένη απόδοση, αφού είναι εξασφαλισμένη η διάθεση της ενέργειας που θα παραχθεί και μάλιστα σε υψηλή τιμή.

Ετσι και στη περίπτωση του επενδυτικού προγράμματος του Ταμείου Απανθρακοποίησης των Νήσων. Και ενώ ακούγεται η επένδυση ενός πολύ μεγάλου ποσού (2,3 δις ευρώ)  στα νησιά, η ανάλυση που κάνει το ίδιο το Υπουργείο δείχνει ότι τα οφέλη σ’αυτά θα είναι μόνο έμμεσα και περιορισμένα, αφού τα χρήματα θα κατευθυνθούν κυρίως στην εισαγωγή εξοπλισμού και στις μεγάλες εταιρείες που θα κατασκευάσουν τα έργα.

Τα προσδοκώμενα οφέλη στις τοπικές κοινωνίες αναμένεται να είναι:

-          η σταθεροποίηση της παροχής ηλεκτρικού ρεύματος που σε πολλά νησιά είναι πράγματι προβληματική με πολλές ζημιές στα μηχανήματα επιχειρήσεων και νοικοκυριών, με την ελπίδα ότι δεν θα υπάρχουν προβλήματα στη λειτουργία της διασύνδεσης όπως συμβαίνει σε άλλα νησιά που έχουν ήδη διασυνδεθεί.

-          η μείωση της ρύπανσης από τα υφιστάμενα εργοστάσια που θα τεθούν σε εφεδρεία

-          η δαπάνη των συνεργείων που θα δουλεύουν στα νησιά κατά τη διάρκεια των εργασιών και πιθανά η απασχόληση κάποιων ντόπιων του κατασκευαστικού κλάδου στα έργα.

Αν συνδυάσει κανείς τη διασύνδεση και το Ειδικό Χωροταξικό Πλαίσιο (ΕΧΠ) των ΑΠΕ, αναμένεται να υπάρξουν αρνητικές συνέπειες στο τοπίο λόγω των έργων μεγάλης κλίμακας αναγκαίων για την εγκατάσταση βιομηχανικής κλίμακας ΑΠΕ σε μια σειρά νησιών, κυρίως των μεγαλύτερων και των λιγότερο τουριστικών, αφού λόγω της πίεσης που υπήρξε από παράγοντες του τουρισμού αναμένεται να εξαιρεθούν οι περιοχές που θεωρούνται τουριστικά αναπτυγμένες.

Το γεγονός αυτό έχει δημιουργήσει σημαντικές αντιδράσεις σε νησιά όπως η Νάξος, η Ανδρος, η Χίος, η Ικαρία, καθώς τα σχέδια δημιουργίας ΒΑΠΕ στα νησιά που "κυκλοφορούν" εδώ και χρόνια, αναφέρονται σε μεγάλο αριθμό ανεμογεννητριών και φωτοβολταϊκών που θα τα αλλοιώσουν τόσο κατά τη διάρκεια της κατασκευής τους, όσο και κατά τη λειτουργία τους, ενώ σε ορισμένα όπως η Χίος αναμένεται να επηρεάσει και τη πρωτογενή παραγωγή αφού δεν εξαιρέθηκαν οι περιοχές καλλιέργειας της μαστίχας.

Ενας άλλος λόγος αντίδρασης είναι η κατανομή των ωφελειών από τη παραγωγή πράσινης ενέργειας, καθώς θα μπορούσε να ακολουθηθεί το παράδειγμα της Χάλκης ή του Αγ. Ευστρατίου όπου:

-          οι εγκαταστάσεις είναι πολύ περιορισμένες: 1 ανεμογεννήτρια και 2 πάνελ στον Αη Στράτη (που έχει και τηλεθέρμανση), 2 πάνελ στη Χάλκη που καλύπτουν σε μεγάλο βαθμό τις τοπικές ανάγκες.

-          μεγάλο τμήμα του οφέλους μένει τοπικά με μείωση ή μηδενισμό του κόστους ηλεκτρικού ρεύματος για Δήμο και κατοίκους μέσα από ενεργειακές κοινότητες (υπάρχουν μεγάλες δυνατότητες βελτίωσης με ένα καλύτερο θεσμικό πλαίσιο)

Ενώ κάτι ανάλογο συμβαίνει σε αρκετές χώρες και κυρίως νησιά του βορά, η Κυβέρνηση ακολούθησε άλλο μοντέλο με εμπλοκή μεγάλων κατασκευαστικών και ενεργειακών εταιρειών και περιθωριοποίηση των τοπικών κοινωνιών στο ρόλο του υφιστάμενου τα εξωτερικά περιβαλλοντικά και οικονομικά κόστη χωρίς ούτε καν ουσιαστικά οικονομικά οφέλη.

Το επενδυτικό μοντέλο που ακολουθεί η Κυβέρνηση και στο θέμα των ΑΠΕ είναι το ίδιο με αυτό στους άλλους κλάδους: τα διαθέσιμα ευρωπαϊκά κεφάλαια κατευθύνονται στους μεγάλους ομίλους που τα χρησιμοποιούν για την αύξηση των δικών τους κερδών (οικονομία της απληστίας), ενώ ελάχιστα ή ανύπαρκτα είναι τα οφέλη προς τη κοινωνία.

Στη θεωρία της οικονομικής και ειδικά της περιφερειακής ανάπτυξης υπάρχουν δύο μεγάλες σχολές με τα «παρακλάδια» τους:

-          Η πρώτη, η «συντηρητική», δίνει απόλυτη προτεραιότητα στην οικονομική επιτυχία των επενδύσεων θεωρώντας δεδομένο ότι τα κέρδη των επιχειρήσεων θα επενδυθούν ξανά με αποτέλεσμα τη διάχυση της ευημερίας στους πολίτες. Η αύξηση του ΑΕΠ είναι αυτοσκοπός, αλλά η δίκαιη διανομή του, όχι. Σε αυτή τη λογική, το κράτος καλείται να συμβάλει με τις δημόσιες επενδύσεις και τις χρηματοδοτήσεις του ιδιωτικού τομέα στη προσέλκυση των επενδύσεων αυτών. Το που θα χωροθετηθούν οι επενδύσεις αυτές, είναι θέμα της αγοράς και οι εργαζόμενοι οφείλουν να μετακινηθούν εκεί που γίνονται οι επενδύσεις και δημιουργούνται θέσεις εργασίας

-          Η δεύτερη, η «προοδευτική», δίνει προτεραιότητα στους ανθρώπους και στους τόπους, επιδιώκοντας ευημερία, βιωσιμότητα και ανθεκτικότητα κατευθύνοντας τις επενδύσεις στη δημιουργία ελκυστικότητας για επιχειρήσεις και ανθρώπους ώστε οι τελευταίοι να μπορούν να μείνουν στον τόπο τους με ασφάλεια και αξιοπρέπεια.

  Η επιλογή του μοντέλου ανάπτυξης είναι δική μας υπόθεση.

 

ΥΓ. Προσωπικά πιστεύω στην αναγκαιότητα των ΑΠΕ και έχω επενδύσει (χωρίς επιδότηση) στην Ενεργειακή Κοινότητα Λέσβου που έχει φτιάξει μια μικρή ομάδα πολιτών και έχουμε μειώσει τους λογαριασμούς μας, ενώ προσδοκούμε απόσβεση της επένδυσης σε 7 χρόνια.

Πως τα ειδικά χωροταξικά σχέδια τουρισμού, βιομηχανίας και ΑΠΕ επηρεάζουν την ανάπτυξη των νησιών;

«O χωροταξικός σχεδιασμός είναι η χωρική έκφραση των προγραμμάτων οικονομικής και κοινωνικής ανάπτυξης και αποτελεί σημαντικό εργαλείο για την επίτευξη κοινωνικών και οικονομικών στόχων με γνώμονα τις αρχές της αειφορίας και της προφύλαξης με σκοπό τη προστασία του περιβάλλοντος εις το διηνεκές και την εξασφάλιση των βέλτιστων όρων διαβίωσης του πληθυσμού», όπως αναφέρει στην εισαγωγή του (σ.5) το Ειδικό Χωροταξικό Πλαίσιο του Τουρισμού που δημοσιεύθηκε πρόσφατα.

Τι πραγματικά ισχύει με τα 3 ειδικά χωροταξικά σχέδια που εγκρίθηκαν πρόσφατα; Η ανάγνωση των σχετικών ΚΥΑ -που είναι πολύπλοκα τεχνικά κείμενα-, των Στρατηγικών Μελετών Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων (ΣΜΠΕ) αλλά και των «απαντήσεων» που έδωσε το ίδιο το Υπουργείο Περιβάλλοντος στη δημοσιότητα σε ερωτήματα που το ίδιο έθεσε στον εαυτό του, δίνουν μια εικόνα.

Όπως αναφέρθηκε προηγούμενα, ο χωροταξικός σχεδιασμός αποτυπώνει στο χώρο τα προγράμματα οικονομικής και κοινωνικής ανάπτυξης. Και τι σημαίνει αυτό για τα νησιά; Εχουμε ξεκάθαρα αποτυπωμένο το νησιωτικό όραμα και τους στρατηγικούς στόχους ανάπτυξης; Εχει ληφθεί υπόψη «το δικαίωμα παραμονής στα νησιά» που αποτελεί τμήμα της ευρωπαϊκής στρατηγικής για την οικονομική, κοινωνική και χωρική συνοχή; Ενδεικτικά κάποια ερωτήματα:

Πρώτο ερώτημα: ποια είναι τα αναπτυξιακά σχέδια και ποιος τα αποφάσισε; Η μόνη ξεκάθαρη απάντηση που έχει δοθεί -και αφορά στην ενεργειακή πολιτική και στο ρόλο των ΑΠΕ- είναι η γνωστή δήλωση του Πρωθυπουργού «Οραμα μου είναι η Ελλάδα να γίνει η μπαταρία της Ευρώπης». Και πράγματι το Χωροταξικό των ΑΠΕ το αποτυπώνει παρά τις λεκτικές ακροβασίες και τις επικοινωνιακές εκφράσεις περί προστασίας περιβαλλοντικά ευαίσθητων περιοχών. Όμως πως αυτό συμβάλει στην οικονομική και κοινωνική ανάπτυξη της χώρας και των επιμέρους τόπων τη στιγμή που βασίζεται σε εισαγόμενα υλικά, σε ελάχιστες θέσεις εργασίας και αυτές ανειδίκευτες -τουλάχιστον τοπικά εκεί που τοποθετούνται οι ΑΠΕ- και σημαντικό περιβαλλοντικό και αισθητικό αποτύπωμα (πχ. διανοίξεις δρόμων μεγάλης κλίμακας). Τελικά οι περιοχές που προστατεύει είναι τις τουριστικά ευαίσθητες περιοχές (περιοχές υψηλής ανάπτυξης Α & Β), αλλά όχι πχ. τις περιοχές καλλιέργειας της μαστίχας στη Χίο. Εχουμε συγκρίνει τι εισόδημα και τι απασχόληση δίνει η μαστίχα στο νησί και τι θα δώσουν οι ΑΠΕ; Γιατί αλήθεια δεν αξιοποιούμε τη τεχνογνωσία που αποκτήθηκε στον Αη Στράτη, όπου με ΜΙΑ ανεμογεννήτρια και ΔΥΟ μικρά φωτοβολταϊκά καλύφθηκαν οι ανάγκες του νησιού, ενώ ταυτόχρονα με τη σύσταση ενεργειακής κοινότητας (όπως στη Χάλκη) τα οφέλη θα μένουν στο νησί;

Δεύτερο Ερώτημα: Μήπως το χωροταξικό των ΑΠΕ (και του τουρισμού, και της βιομηχανίας) έρχονται σε αντίθεση με τη φιλοσοφία του ίδιου του κυβερνητικού προγράμματος των GRECO Islands που υποστηρίζουν την οικονομική διαφοροποίηση των νησιών με ενίσχυση της τοπικής παραγωγής, με θέσεις απασχόλησης τέτοιες που θα κρατήσουν τους εκπαιδευμένους νέους στα νησιά; Που προβλέπεται στη ΚΥΑ της Βιομηχανίας η δυνατότητα δημιουργίας η δυνατότητα να δημιουργούνται υποδομές για τη συνεργασία των τοπικών επιχειρήσεων, της αυτοδιοίκησης και των νησιωτικών ΑΕΙ που όχι απλά θα αξιοποιούν τη γνώση που δημιουργείται τοπικά, αλλά θα δημιουργούν πόλους καινοτομίας και αριστείας που θα αντιμετωπίζουν τα ιδιαίτερα νησιωτικά προβλήματα; Θέλουμε να έχουμε νησιά με άλλου είδους δραστηριότητες πλην τουρισμού, απαραίτητη προϋπόθεση για να διατηρήσουν πληθυσμό και κοινωνική ζωή όλο το χρόνο; 

Τρίτο ερώτημα: Τελικά υπάρχει ή δεν υπάρχει η έννοια της φέρουσας ικανότητας; Πρόσφατα τα πρωθυπουργικά χείλη την αμφισβήτησαν, αλλά μέσα στα κείμενα και των τριών ΚΥΑ αναφέρεται κατ’επανάληψη, όπως και αυτή της βιώσιμης ανάπτυξης, χωρίς όμως να υπάρχει καμία αναφορά για το πως αυτό θα μετρηθεί, έστω και αν για τη βιώσιμη ανάπτυξη τουλάχιστον υπάρχουν οι δείκτες που έχει εγκρίνει ο ΟΗΕ. Η χρήση των εννοιών αυτών γίνεται για να ξεπεραστεί το εμπόδιο του ΣτΕ ή θα λειτουργήσουν επιτέλους ώστε να «κατευθύνουν» την ανάπτυξη σε πιο βιώσιμα μονοπάτια όπως αναφέρουν τα κείμενα; Αναλύοντας το ΕΧΠ Τουρισμού διαπιστώνει κανείς ότι τέτοια πρόθεση δεν υπάρχει αφού δεν έχουν τεθεί όρια. Ακόμη και στις κορεσμένες περιοχές όπως η Μύκονος και η Σαντορίνη που έχουν ξεπεράσει κάθε όριο δόμησης και τουριστικής συγκέντρωσης με βάση τις προδιαγραφές του ίδιου του Υπουργείου Περιβάλλοντος, η τουριστική και οικιστική επέκταση προβλέπεται να συνεχιστούν. Στη Πάρο, που ακολουθεί σε πίεση τα προηγούμενα νησιά, εγκρίθηκε πρόσφατα η πρώτη ιδιωτική πολεοδόμηση με 250 δωμάτια και αντίστοιχο αριθμό πισίνων παράλληλα με άλλες πολλές μονάδες, παρά τα προβλήματα συνωστισμού, υπερκατανάλωσης νερού, διαχείρισης αποβλήτων που υπάρχουν στο νησί και δεν αντιμετωπίζονται. Μήλος, Ιος, Νάξος, Τήνος, Κως, Κέρκυρα, Ζάκυνθος, Ρόδος, Κέα κλπ ενώ βρίσκονται κάτω από αυξημένο stress θεωρούνται από το ΕΧΠ Τουρισμού ότι μπορούν να συνεχίσουν να δέχονται και νέες κλίνες.

Πολλά τα προβλήματα που έχουν επισημάνει οι πολίτες στις έρευνες που διεξήγαν οι ΦΩΝΕΣ για το Αρχιπέλαγος σε συνεργασία με το Εργαστήριο Τοπικής και Νησιωτικής Ανάπτυξης και αφορούν τόσο τη ποιότητα εργασίας όσο και τη ποιότητα ζωής στα νησιά που συνδέονται με τη τουριστική ανάπτυξη: συνωστισμός, υποβάθμιση τοπίου & αρχιτεκτονικής, υποβάθμιση πολιτιστικής ζωής, υπερβολική εξάρτηση από τον τουρισμό, μεγάλη διαρροή εισοδημάτων εκτός νησιού, προβλήματα νερού και ενέργειας κλπ. που ο παρόν σχεδιασμός, αλλά και τα «εξαφανισμένα» Τοπικά Πολεοδομικά Σχέδια δεν θα αντιμετωπίσουν γιατί δεν βρίσκονται στη φιλοσοφία τους.

Η φιλοσοφία του σχεδιασμού είναι να υποστηρίξει την οικονομία της απληστίας, που δεν χρειάζεται να είναι βιώσιμη γιατί – ειδικά στα νησιά – βασίζεται στα βραχυπρόθεσμα κέρδη του real estate και των κρατικών χρηματοδοτήσεων μέσω στρατηγικών επενδύσεων. Αλλωστε τα χωροταξικά σχέδια είναι δεσμευτικά μόνο κατά το σκέλος που δίνουν το πράσινο φως για επενδύσεις. Το εναλλακτικό μοντέλο στηρίζεται στον άνθρωπο και στο δικαίωμα του να ζει στο τόπο του με αξιοπρέπεια και (περιβαλλοντική μεταξύ των άλλων) ασφάλεια.