ΝΗΣΙΩΤΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΕΘΝΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΗ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ

ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ – ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΥΗΜΕΡΙΑ – ΑΝΘΕΚΤΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΔΙΑΚΥΒΕΡΝΗΣΗ

 

Η σύμπραξη των τριών Ινστιτούτων με το Εργαστήριo Τοπικής και Νησιωτικής Ανάπτυξης του Πανεπιστημίου Αιγαίου έφερε στο προσκήνιο την επιτακτική ανάγκη μίας εθνικής αναπτυξιακής και κοινωνικής στρατηγικής εναρμονισμένης με τη νησιωτικότητα, το άρθρο 101 του ισχύοντος Συντάγματος και το άρθρο 174 της Ευρωπαϊκής Συνθήκης και της Ειδικής Συνθήκης για τη Νησιωτικότητα.

Η μέχρι σήμερα έλλειψη ειδικής και ολοκληρωμένης νησιωτικής πολιτικής μετατρέπει τα χαρακτηριστικά των νησιών από πλεονεκτήματα σε μειονεκτήματα και τις ευκαιρίες σε βάρος που πρέπει να διαχειριστεί η πολιτεία μέσα από μεταφορά πόρων.

Τρία χρόνια μετά την απώλεια του Νεκτάριου Σαντορινιού που πρωτοστάτησε ουσιαστικά για την επίσημη αναγνώριση της έννοιας και της σημασίας της νησιωτικότητας σε πολιτικό επίπεδο με την θεσμοθέτηση του μεταφορικού ισοδύναμου για τα νησιά μας, οι παρόντες στην Ημερίδα για τη Νησιωτικότητα συμφώνησαν: «Όχι άλλα λόγια, έργα, γιατί η νησιωτικότητα μας αφορά όλους και είναι η φύση της Ελλάδας».

Στην ημερίδα συναντήθηκαν Αρχηγοί και εκπρόσωποι πολιτικών φορέων, αυτοδιοικητικοί, επιχειρηματική κοινότητα, κοινωνία των πολιτών και επιστημονική κοινότητα καταθέτοντας τις προτάσεις τους για μέτρα που αφορούν τις βασικές προτεραιότητες :

1.      Δημιουργία ενός ισχυρού μοντέλου αυτοδιοίκησης  που να επιτρέπει στη τοπική κοινωνία να αποφασίζει για όλα τα τοπικά θέματα -με ειδικές ρυθμίσεις και μηχανισμούς λόγω του νησιωτικού χαρακτήρα ώστε να βελτιωθεί η αποτελεσματικότητα τους-, ανατρέποντας το υφιστάμενο συγκεντρωτικό καθεστώτος διακυβέρνησης που στερεί από την τοπική αυτοδιοίκηση και τους πολίτες θεμελιώδη δικαιώματα, όπως η ισονομία και ισοπολιτεία, δεδομένων των ελλείψεων σε ανθρώπινο δυναμικό και πόρους, αλλά και της στέρησης βασικών αρμοδιοτήτων.

2.      Δημιουργία ενός παραγωγικού συστήματος που, αξιοποιώντας τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά των νησιών, να εγγυάται ανθεκτική, βιώσιμη ανάπτυξη με ανατροπή του υπάρχοντος μοντέλου κερδοσκοπικής ανάπτυξης που αναπαράγει κοινωνική ανισότητα και περιβαλλοντικά προβλήματα και οδηγεί τα νησιά σε μια νέα ευθραυστότητα που επιδεινώνεται με τη κλιματική αλλαγή Το νέο μοντέλο θα στηρίζεται:

-        Στις δημόσιες πολιτικές και στα δημόσια έργα και όχι στις ιδιωτικοποιήσεις δημόσιας γης και δημόσιων αγαθών, καθώς η Βιώσιμη Ανάπτυξη προϋποθέτει την ύπαρξη Κοινών Αγαθών

-        στην ποιότητα και όχι στην ποσότητα ώστε οι δραστηριότητες να είναι ανταγωνιστικές και βιώσιμες

-        στη διαφοροποίηση του τουριστικού προϊόντος από απλό προϊόν θερινής αναψυχής, σε ένα σύνθετο προϊόν βασισμένο στην αξιοποίηση των τοπικών συγκριτικών πλεονεκτημάτων, φυσικών, πολιτιστικών και παραγωγικών, στην ανάδειξη της ταυτότητας τους μέσα από την ανάπτυξη του slow tourism με έμφαση στην ευεξία και ευζωία επισκεπτών και κατοίκων, με αξιοποίηση εναλλακτικών μορφών τουρισμού, όπως ο αγροτουρισμός και ο οικοτουρισμός, διατηρώντας τη δραστηριότητα κάτω από τα όρια της φέρουσας ικανότητας των νησιών. 

-        στην ενίσχυση του πρωτογενούς τομέα της παραγωγής εστιασμένου σε ποιοτικά  και με τοπική ταυτότητα (ΠΟΠ, ΠΓΕ) προϊόντα, με καλλιέργειες προσαρμοσμένες στη κλιματική αλλαγή και σε διασύνδεση με τον τουρισμό ώστε να είναι βιώσιμος και να αποφευχθεί η τουριστική μονοκαλλιέργεια, ενώ ταυτόχρονα η διατήρηση του θα συμβάλλει στην ανθεκτικότητα των νησιών

-        στην αξιοποίηση του θαλάσσιου στοιχείου που περιβάλλει τα νησιά και συνέβαλε ποικιλότροπα στην διαμόρφωση της μέχρι σήμερα εξέλιξης τους διαμέσου των αιώνων, με την ανάπτυξη δραστηριοτήτων της γαλάζιας οικονομίας

-        στην εισαγωγή οργανωτικών και κοινωνικών καινοτομιών παράλληλα με τις τεχνολογικές στη νησιωτική οικονομία ώστε να κινητοποιηθεί ένα εκπαιδευμένο ανθρώπινο δυναμικό που να αναλάβει δράση μέσα στο νέο πλαίσιο.

 

3.      Στην ενίσχυση του κοινωνικού κράτους και της κοινωνικής συνοχής με τη μείωση των ανισοτήτων μέσα από την ανάπτυξη δημόσιων υποδομών και υπηρεσιών (δημόσια αγαθά) για εξασφάλιση ποιότητας ζωής (ελάχιστο εγγυημένο επίπεδο υποδομών και υπηρεσιών ανά νησί) περνώντας μέσα από τις συμπληγάδες ενός «υπερφορτωμένου» καλοκαιριού και ενός «νεκρού» χειμώνα

-         με βελτίωση του σχεδιαστικού ρόλου του κράτους και της αυτοδιοίκησης ώστε να παράγουν τις κατάλληλες δημόσιες υποδομές και να παρέχουν τις αντίστοιχες δημόσιες υπηρεσίες (υγείας, παιδείας, κατοικίας, συνδεσιμότητας, μεταφορών, δημόσιας διοίκησης, αλλά και παροχής ενέργειας και ύδρευσης, διαχείρισης απορριμμάτων) που θα στηρίξουν τους παραγωγικούς κλάδους και τη ποιότητα ζωής των πολιτών αντιμετωπίζοντας τα αντικίνητρα που δημιουργούν χαμηλή ελκυστικότητα και ανασφάλεια  στα νησιά που δεν επιτρέπουν τη συγκράτηση του πληθυσμού και ιδιαίτερα των νέων (livability).

-         με την ένταξη των ίδιων των υποκειμένων της νησιωτικότητας - των κατοίκων και των επιχειρηματιών των νησιών - στην αξιολόγηση των πολιτικών και στην προτεραιοποίηση των δράσεων

-         με εφαρμογή της ρήτρας νησιωτικότητας στις υπηρεσίες του δημοσίου συμφέροντος  επεκτείνοντας το μεταφορικό ισοδύναμο σε ένα συνολικό νησιωτικό ισοδύναμο με προτεραιότητα στην υγεία (υγειονομικό ισοδύναμο που με ένα ειδικό Νησιωτικό ΕΣΥ και έναν υγειονομικό χάρτη που θα λαμβάνουν υπόψη τις ανάγκες των κατοίκων και των υγειονομικών) που αποτελεί το σημαντικότερο παράγοντα ανασφάλειας των κατοίκων όπως καταγράφουν όλες οι μετρήσεις

-         με την εφαρμογή κοστολογικού ελέγχου αλλά και της ποιότητας των υπηρεσιών γενικού οικονομικού ενδιαφέροντος που παρέχονται είτε από ιδιώτες, είτε από τον ευρύτερο δημόσιο τομέα. Σύνδεση των χρηματοδοτήσεων εκσυγχρονισμού του ακτοπλοϊκού στόλου με την ποιότητα παροχής και τη τιμή των παρεχόμενων υπηρεσιών

-         με ενίσχυση των ανώτατων ιδρυμάτων και του ρόλου τους στην ενδυνάμωση των τοπικών κοινωνιών και της καινοτομίας μέσα από την ενεργοποίηση του 4πλού έλικα μέσα από τεκμηριωμένη ανάλυση, ειδικά μέσα από τη εκπαίδευση και κατάρτιση τους, ώστε να επιτευχθεί η αναγκαία κοινωνική καινοτομία.

 

4.      Αναγκαιότητα για εξασφάλιση μιας ισόρροπης ανάπτυξης που θα εξασφαλίζει την ανθεκτικότητα των νησιών με έμφαση:

-         Στην ανάπτυξη πράσινων υποδομών υιοθετώντας φυσικές διεργασίες (nature based solutions) ώστε να ενισχύεται η ανθεκτικότητα των νησιών

-         Στην υποστήριξη δράσεων για εξοικονόμηση φυσικών πόρων, νερού και ενέργειας και πράσινη μετάβαση με έμφαση στις ενεργειακές κοινότητες αντί των ενεργειακών ολιγοπωλίων

-         Στη σύνδεση της (προληπτικής) διαχείρισης του περιβάλλοντος με τη πολιτική προστασία με τις αναγκαίες οργανωτικές  διαφοροποιήσεις που επιβάλει η νησιωτικότητα (δυνατότητα άμεσης παρέμβασης με τοπικά μέσα και ανθρώπους) ώστε να μειωθούν οι κίνδυνοι από φυσικές καταστροφές και να ενισχυθεί η ασφάλεια κατοίκων

-         Στην εκπόνηση μελετών φέρουσας ικανότητας που θα επιτρέπουν έναν ορθολογικό χωροταξικό σχεδιασμό και αποφυγή καταστροφικών για τα νησιά επενδύσεων και την αλόγιστη εκμετάλλευση του περιβάλλοντος και των φυσικών πόρων, αλλά ως εργαλείο για τη βιώσιμη ανάπτυξη, την ανθεκτικότητα και τη  προσαρμογή στη κλιματική αλλαγή.

 

Για την υλοποίηση των παραπάνω προτείνονται:

1.      Σύνταξη νέου Αναπτυξιακού Νόμου για την ενίσχυση της νησιωτικότητας και της νησιωτικής οικονομίας με συγκεκριμένους και μετρήσιμους στόχους για την απασχόληση, την ενίσχυση νεοφυών επιχειρήσεων από νέους, γυναίκες, μετανάστες και άλλες ομάδες τοπικού πληθυσμού, την προστασία και αξιοποίηση της τοπικής παραγωγής και της βιοποικιλότητας (σε γη και θάλασσα)

2.      Αξιοποίηση των πόρων της Ε.Ε. όπως προβλέπονται στο ΕTS II για την χρηματοδότηση ενός ολοκληρωμένου Σχεδίου Αναπτυξιακής Στρατηγικής για την Ανθεκτικότητα των νησιών και των ευάλωτων κοινωνικών ομάδων

3.      Εφαρμογή του θεσμοθετημένου «νησιωτικού ισοδύναμου» για την δίκαιη αναδιανομή της παραγόμενης οικονομικής αξίας και την ισότιμη συμμετοχή -αναλογικά με τα βάρη- των νησιωτών. Επέκταση του μεταφορικού ισοδύναμου σε κοινωνικό ισοδύναμο

4.      Απαγόρευση επενδύσεων εκτός κλίμακας σύμφωνα με τη φέρουσα ικανότητα στα νησιά.

5.      Σωστή κωδικοποίηση και έλεγχος εφαρμογής του Ευρωπαϊκού Δικαίου και των Οδηγιών της Ε.Ε. για την αντιμετώπιση της ενεργειακής φτώχειας, την εφαρμογή των Ευρωπαϊκών προτύπων αξιολόγησης της βιωσιμότητας σε όλες τις επενδύσεις και οικονομικές δραστηριότητες και κυρίως σε αυτές που χαρακτηρίζονται ως «στρατηγικού χαρακτήρα».

6.      Επεξεργασία των αναγκαίων εξαιρέσεων ή/και θετικών μέτρων υπέρ των νησιών στο πλαίσιο της εκπόνησης της Ευρωπαϊκής Στρατηγικής για τα Νησιά που θα εκπονηθεί εντός του 2026

7.      Αξιοποίηση των θεσμών και των εργαλείων, όπως το Παρατηρητήριο για τον Τουρισμό και δημιουργία αντίστοιχα Παρατηρητηρίου για την Κλιματική Ανθεκτικότητα των Νησιών με σκοπό την υποστήριξη Σχεδίων Κλιματικής Ανθεκτικότητας και Προσαρμογής για τα Νησιά, Παρατηρητήριο Βιοποικιλότητας και Αποταμίευσης Νησιωτικών Ποικιλιών, Εργαστήρι Συγκριτικής Νησιωτικής Έρευνας για την προώθηση της καινοτομίας στα νησιά (π.χ. Κεφαλλονιά – Λέσβος, Μήλος – Νίσυρος, κλπ.) για τεκμηρίωση των προτεινόμενων πολιτικών

8.      Συνεργασία και παροχή συμβουλευτικής και τεχνικής υποστήριξης για την δημιουργία Ανωνύμων Εταιριών ειδικού σκοπού με την συμμετοχή της τοπικής αυτοδιοίκησης και των τοπικών φορέων για την αντιμετώπιση συγκεκριμένων σημαντικών θεμάτων νησιωτικότητας, π.χ. ανασχεδιασμός του αγροτικού τομέα και σύνδεση με τις ανάγκες του τουρισμού, αντιμετώπιση της λειψυδρίας και της διαχείρισης των υδάτινων πόρων, διαχείριση πόρων και απορριμμάτων στο πλαίσιο της κυκλικής οικονομίας, διασύνδεση των νησιών τοπικά και περιφερειακά, κλπ

9.      Την ενδυνάμωση, της δικτύωσης, του συντονισμού και της συνεργασίας μεταξύ της τοπικής αυτοδιοίκησης και ειδικά των μικρών νησιών, των τοπικών επιχειρήσεων και της κοινωνίας των πολιτών, της επιστημονικής κοινότητας και της δημόσιας διοίκησης για την συστηματική και οργανωμένη επεξεργασία και εφαρμογή Σχεδίων Δράσης που αφορούν :

·       Μηχανισμούς καταγραφής και αξιολόγησης της φέρουσας ικανότητας κάθε νησιού

·       Ανοικτά συστήματα διακυβέρνησης και διαφάνειας για την παρακολούθηση και μέτρηση δεικτών (KPIs) σχετικών με βραχυπρόθεσμους και μακροπρόθεσμους αναπτυξιακούς στόχους σε τρείς διαστάσεις: κοινωνική, περιβαλλοντική, οικονομική ώστε η «Βιώσιμη νησιωτικότητα»  να είναι αποτέλεσμα εξειδικευμένης ανάλυσης για κάθε νησί.

 

Ο κόσμος έχει αλλάξει ήδη δραματικά, η κλιματική κρίση είναι η νέα μας πραγματικότητα και ο βαθμός ετοιμότητας για αυτή τη νέα πραγματικότητα είναι με αρνητικό πρόσημο. Τα κατοικημένα νησιά, 114 σήμερα, κατατάσσονται σε διαφορετική κλίμακα «οικονομικής βιωσιμότητας» με βάση τους όρους και τα όρια μίας ανάπτυξης παρωχημένης και με ορατό αρνητικό πρόσημο σε όλα τα νησιά.

Η πρόταση που προκύπτει από την διαβούλευση είναι μία πρόταση ρήξης με ένα καθεστώς αντίθετο στα συμφέροντα των πολλών

Είναι μία σημαντική επιτυχία για όλους και όλες η συνεύρεση μας στη Μυτιλήνη για το θέμα νησιωτικότητα και τους παρόντες και διαδικτυακά συμμετέχοντες. Αναμένουμε τον διάλογο και τις τοποθετήσεις όλων με μεγάλο ενδιαφέρον γιατί αυτή θεωρούμε είναι η αρχή μίας διαδρομής που θα μας οδηγήσει σε μία ΕΘΝΙΚΗ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ ΝΗΣΙΩΤΙΚΟΤΗΤΑΣ με ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΔΡΑΣΕΙΣ που είναι προσανατολισμένες σε μία βιώσιμη και υπεύθυνη ανάπτυξη για όλα ΤΑ ΝΗΣΙΑ και κατ’ επέκταση για όλη τη χώρα, γιατί η ΕΛΛΑΔΑ είναι «νησί».

Για να επιτευχθούν όλα αυτά οφείλει να δοθεί συνέχεια στη πρωτοβουλία των Ινστιτούτων και της Πανεπιστημιακής κοινότητας για να συντονίζει οργανωμένα την ενημέρωση και διαβούλευση με τους πολίτες και όλα τα εμπλεκόμενα μέρη. Ενίσχυση με κάθε τρόπο της σωστής και τεκμηριωμένης ενημέρωσης, της ανταλλαγής εμπειρίας και καλών πρακτικών και της δικτύωσης με δράσεις σε όλες τις νησιωτικές Περιφέρειες.

Μετά το πέρας της Ημερίδας, η Επιστημονική Επιτροπή συμφώνησε στην αξιολόγηση των αποτελεσμάτων και της ιδιαίτερα θετικής ανταπόκρισης από όλα τα ενδιαφερόμενα μέρη και προχώρησε στη σύνταξη του παρόντος Πρακτικού με τη σύνοψη των συμπερασμάτων από την διαβούλευση και τις θέσεις που εκφράσθηκαν από όλα τα εμπλεκόμενα μέρη. Επίσης, συμφώνησε όπως:

 

ü  Κοινοποιήσει τα Συμπεράσματα αυτά στις ηγεσίες των πολιτικών κομμάτων και φορέων που εκπροσωπήθηκαν και συμμετείχαν στην Ημερίδα της Μυτιλήνης καθώς και σε όλους τους ενδιαφερόμενους

ü  Διερευνήσει όλους τους πρόσφορους τρόπους για τη διάχυση των συμπερασμάτων από την Ημερίδα της Μυτιλήνης και τις επόμενες δράσεις που έχουν αποφασισθεί και θα υποστηριχθούν από κοινού από τα Ινστιτούτα και το Πανεπιστήμιο Αιγαίου

ü  Προετοιμάσει την διοργάνωση εντός τριών μηνών (ει δυνατόν) μίας 2^ης Ημερίδας σε συνέχεια της πρώτης στη Μυτιλήνη, κατά προτεραιότητα στο Νότιο Αιγαίο (ίσως στη Μήλο, ή στα Δωδεκάνησα) με περιεχόμενο τις προτάσεις που έχουν ήδη περιγραφεί στα συμπεράσματα παραπάνω και ανταποκρινόμενη στο σχετικό αίτημα των νησιωτών

 

Η ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ

Αλεξίου Μαρία, Ινστιτούτο Ερευνών και Πολιτικής Στρατηγικής - ΙΝΕΡΠΟΣΤ

Μητροπούλου Αγγελική, Ινστιτούτο Εναλλακτικών Πολιτικών ΕΝΑ

Μυλόπουλος Γιάννης, Ινστιτούτο Ν. Πουλαντζάς  ΙΝΠ

Σπιλάνης Γιάννης, Εργαστήριο Τοπικής και Νησιωτικής Ανάπτυξης, Πανεπιστήμιο Αιγαίου

 

 

 

Τα ανάποδα βήματα του σχεδιασμού βάζουν σε κίνδυνο το μέλλον του τουρισμού

Σε μια περίοδο που εξ αιτίας της υλοποίησης των Τοπικών Χωροταξικών Σχεδίων στους δήμους της χώρας λαμβάνονται αποφάσεις που αφορούν και στον τουρισμό, ενώ ταυτόχρονα αναμένεται η υπογραφή του Ειδικού Χωροταξικού Πλαισίου του Τουρισμού ΕΧΠΤ), η ανακοίνωση του Υπουργείου Τουρισμού ότι ανέθεσε τη κατάρτιση της «Λευκής Βίβλου Τουριστικού Μετασχηματισμού και Ανάπτυξης» σε όμιλο εταιρειών δεν μπορεί παρά να προκαλεί απορίες και προβληματισμό. Μάλιστα η αναφορά του Υπουργείου ότι ο Σύμβουλος θα αναλάβει την ανάλυση της υφιστάμενης κατάστασης σημαίνει ότι η μέχρι σήμερα πολιτική δεν βασίζεται σε τεκμηρίωση στο κατά πόσο η συμβολή του τουρισμού στην χώρα ενισχύει τη βιωσιμότητα και την ανθεκτικότητα της και με ποιό σχέδιο αυτό επιτυγχάνεται. Και αυτό θα συμβεί αφού το ΕΧΠΤ θα έχει προκαθορίσει το μέλλον.

Ταυτόχρονα οι τοπικές κοινωνίες, ειδικά των νησιών, εδώ και μερικά χρόνια αντιδρούν στην υπερεπέκταση του τουρισμού που καταλαμβάνει τους δημόσιους χώρους, εξαντλεί τους φυσικούς πόρους όπως το νερό, και αλλοιώνει τη φυσιογνωμία των νησιών  οργανώνοντας την «αντίσταση» τους με δημόσιες εκδηλώσεις διαμαρτυρίας αλλά και προβληματισμού για το μέλλον των νησιών, ζητώντας από τις τοπικές αρχές να περιορίσουν την ανεξέλεγκτη μεγέθυνση. Δεν είναι τυχαίο ότι πρόσφατα η Περιφερειακή Ενωση Δήμων του Νοτίου Αιγαίου με ψήφισμα της ζητά από τη πολιτεία να «παγώσει» τις στρατηγικές επενδύσεις και τις ιδιωτικές πολεοδομήσεις που δεν έχουν τη συγκατάθεση των τοπικών κοινωνιών και να καταργήσει τη σχετική νομοθεσία.

Το φαινόμενο αυτό αποτυπώνεται σε έρευνες που έχει υλοποιήσει -σε συνεργασία με τις ΦΩΝΕΣ για το Αρχιπέλαγος- το Παρατηρητήριο Βιώσιμου Τουρισμού του Πανεπιστημίου Αιγαίου σε ελληνικά νησιά όπου οι συμμετέχοντες κατέθεσαν τον προβληματισμό τους για τις αρνητικές συνέπειες της τουριστικής μονοκαλλιέργιας, μιλώντας για σειρά προβλημάτων στη ποιότητα ζωής, στη συγκέντρωση των ωφελειών σε λίγους μη κατοίκους των νησιών, μιλώντας για υπερτουρισμό και μη βιώσιμη προοπτική νησιών και τοπικών κοινωνιών που βιώνουν διαδοχικά όλο και πιο «θερμά» καλοκαίρια και πιο «ψυχρούς» χειμώνες.  

Με δεδομένο ότι την ίδια περίοδο δημιουργείται το Εθνικό και τα Περιφερειακά Παρατηρητήρια Βιώσιμου Τουρισμού που θα παράγουν τεκμηρίωση με βάση τα διεθνή πρότυπα και υλοποιούνται 20 περιφερειακές και τοπικές μελέτες για τη δημιουργία Φορέων Διαχείρισης και Προβολής Προορισμών, ας ελπίσουμε ότι, έστω και καθυστερημένα, η νέα μελέτη θα μπει στην ουσία της αξιολόγησης της κατάστασης και θα «συνομιλήσει» με τις τοπικές κοινωνίες.

Γιάννης Σπιλάνης

Συμμετοχή στη διαβούλευση του Ειδικού Χωροταξικού Σχεδίου για τον Τουρισμό σε ότι αφορά τις προστατευόμενες περιοχές

 

Οι εκθέσεις σχετικά με τον «Ελεγχο Δέουσας Εκτίμησης Επιπτώσεων του Ειδικού Χωροταξικού Πλαισίου για τον Τουρισμό» που αφορά τις προστατευόμενες περιοχές, έχει τις ίδιες ατέλειες που έχει και η ΣΜΠΕ για το ΕΧΠΤ αφού δεν υπάρχει:

-          Ποσοτικός προσδιορισμός των πιέσεων που προκαλεί η κατασκευή και η λειτουργία μιας νέας τουριστικής κλίνης (και μάλιστα των υψηλών κατηγοριών που προκρίνονται με ιδιαίτερη έμφαση ως «φιλοπεριβαλλοντικές»), ούτε ευρύτερα η συνολική πίεση που ασκεί ένας τουρίστας ανά διανυκτέρευση σε έναν τόπο.

-          Ποσοτικός προσδιορισμός των νέων κλινών που θα κατασκευαστούν και εκτίμηση του αριθμού των διανυκτερεύσεων που θα προστεθούν. Για παράδειγμα στη Κρήτη όπου εκτιμάται ότι η κατασκευή του νέου αεροδρομίου στο Καστέλλι  θα διπλασιάσει τις αφίξεις στο νησί, ποια εκτίμηση επιπτώσεων υπάρχει συνολικά και ειδικά στις προστατευόμενες περιοχές; Αρκεί άραγε η επισήμανση ότι θα υπάρξει πίεση η οποία θα μετριαστεί από τους περιβαλλοντικούς όρους που θα επιβληθούν στη κάθε επένδυση ξεχωριστά;

-          Εκτίμηση Φέρουσας Ικανότητας συνολικά και στους επιμέρους «προστατευόμενους» προορισμούς. Η πιθανή απάντηση ότι εκπονούνται ΕΚΕΦΙ για κάθε ΤΠΣ δεν ισχύει, γιατί οι ΕΚΕΦΙ αυτές εκπονούνται με πάρα πολλούς αγνώστους παράγοντες όπως το ίδιο το ΕΧΠΤ, ενώ δεν υπάρχει καμία πρόβλεψη για τις σωρευτικές επιπτώσεις που θα υπάρξουν στις «προστατευόμενες» περιοχές και από άλλες παρεμβάσεις όπως είναι η εγκατάσταση των ΑΠΕ, η «απλή» δόμηση, η αυθαίρετη διάνοιξη δρόμων, οι στρατηγικές επενδύσεις, οι ΕΣΧΑΣΑΕ και οι ΕΣΧΑΔΑ και μια σειρά άλλων παρεμβάσεων που προέρχονται από υπερκείμενη νομοθεσία και επομένως εφαρμοστέα. Ταυτόχρονα οι ΕΚΕΦΙ δεν φαίνεται να είναι δεσμευτικές για τα προτεινόμενα σενάρια ως όφειλαν. Πόσο μάλλον που δεν υπάρχει ΕΚΕΦΙ για κάθε προστατευόμενη περιοχή.

-          Πληροφορία για το τι προβλέπεται σε ότι αφορά στη δόμηση και ειδικά στη δόμηση ξενοδοχείων στις ΕΠΜ αφού έχουν εγκριθεί ελάχιστες από τις 23 Ειδικές Περιβαλλοντικές Μελέτες (ΕΠΜ) για τις περιοχές Natura, όπως αυτές για την Πελοπόννησο (Λακωνίας-Μεσσηνίας),τη Θράκη (Έβρος-Ροδόπη), τη Θεσσαλία (Καρδίτσας-Τρικάλων), τη Μακεδονία (Σερρών-Κιλκίς) και την Θεσσαλονίκη.

Υ    ΥΓ. Οι παρατηρήσεις συνολικά για το ΕΧΠΤ κατατέθηκαν τον Αυγουστο του 2024 (https://www.blogger.com/blog/post/edit/5412939515753885152/1277717388155527322)

Γιάννης Σπιλάνης

Ομότιμος Καθηγητής Τμήματος Περιβάλλοντος

Πανεπιστήμιο Αιγαίου

Προτάσεις για Χωροταξικό Σχέδιο Σερίφου

 

Οι προτάσεις για τις χωροταξικές ρυθμίσεις πρέπει να αντανακλούν στο χώρο τις αποφάσεις της τοπικής κοινωνίας για την ανάπτυξη του τόπου. Μέσα από τις χωροταξικές ρυθμίσεις που θα προταθούν θα πρέπει να επιλυθούν τα υφιστάμενα προβλήματα που έχουν χωρική διάσταση και να  προβλεφθεί η δυνατότητα υλοποίησης των δράσεων και έργων που θα στοχεύουν στη πραγμάτωση του αναπτυξιακού οράματος Σε αυτό στόχευε το ερωτηματολόγιο «Τι Ανάπτυξη Εχουμε, τι Ανάπτυξη Θέλουμε» που διακινήθηκε στη Σέριφο με την ευκαιρία της μελέτης που μας είχε αναθέσει ο Δήμος. Το σύνολο της μελέτης είναι δημόσια διαθέσιμο (https://tourismobservatory-n.ba.aegean.gr/index.php/erevnes/serifos-2/)

Η μελέτη, όπως και το ερωτηματολόγιο είχε δύο σκέλη:

- τι ανάπτυξη έχουμε που συμπεριλαμβάνει και τα προβλήματα που υπάρχουν

- τι ανάπτυξη θέλουμε που καταλήγει στους κύριους άξονες δράσης

 

Ποια είναι τα σημαντικά σημεία, ευρήματα, συμπεράσματα της μελέτης

Προβλήματα από τη μέχρι τώρα ανάπτυξη:

-          Μεγάλη εποχικότητα τουρισμού με τουριστική περίοδο 4 μηνών (60% των αφίξεων Ιούλιο και Αύγουστο και 25% Ιούνιο και Σεπτέμβριο) που εστιάζεται στο κλασσικό προϊόν των 3S (ήλιος, άμμος, θάλασσα).

-          Μεγάλο αριθμό κλινών (επαγγελματικών και ιδιωτικών) που αντιστοιχούν σε 7,3 φορές τον αριθμό των κατοίκων όταν οι 3 κλίνες ανά κάτοικο αποτελούν όριο λήψης μέτρων με βάση τα όρια ΕΚΕΦΙ του ΥΠΕΝ

-          Μεγάλο αριθμό διανυκτερεύσεων (εκτιμούνται σε 350 χιλιάδες με βάση τις αφίξεις) που αντιστοιχούν σε 2,8 διανυκτερεύσεις ανά κάτοικο, όταν το όριο χωρητικότητας κατά το ΥΠΕΝ είναι 2

-          Ιδιαίτερα υψηλή αντιστοιχία δόμησης ανά άτομο είναι 385 τμ/κάτοικο όταν κατά το ΥΠΕΝ το όριο είναι 40-80 τμ/κάτοικο.

-          Υπερτουρισμός σε Λιβάδι -Χώρα για 45 ημέρες με θέματα υψηλής κυκλοφορίας, θορύβου, έλλειψη χώρων στάθμευσης, έλλειψη χώρου (πεζοδρομίου) ασφαλούς μετακίνησης, λόγω υπερσυγκέντρωσης των υπηρεσιών που εξυπηρετούν τουρίστες και μόνιμους κατοίκους στη περιοχή και της αύξησης των κατοικιών μακριά από αυτές (εκτός οικισμού).

-          «Αναρχη» κατάσταση στις δημοφιλείς παραλίες (Γάνεμα, Βαγιά, Κουταλάς, Μέγα Λιβάδι, Συκαμία, Ψιλή Αμμος) λόγω έλλειψης θέσεων παρκαρίσματος

-          Προβλήματα στην υδροδότηση/επάρκεια νερού λόγω της αυξανόμενης συνολικής κατανάλωσης και της ιδιαίτερα αυξημένης ζήτησης στις εκτός οικισμού περιοχές (πισίνες, κήποι, σπατάλη νερού). Κίνδυνος των βασικών πηγών της περιοχής Λιβαδιού-Ράμου λόγω της ανεξέλεκτης ανάπτυξης οχλουσών δραστηριοτήτων και ανεξέλεγκτης απόθεσης αποβλήτων στη περιοχή της Νόχτας. Υποβάθμιση μικρών υγροτόπων που ενισχύουν τα αποθέματα νερού.

-          Αυξημένοι κίνδυνοι ζημιών από φυσικά φαινόμενα όπως νεροποντές λόγω της χρήσης των χειμάρρων ως δρόμων και της έλλειψης υποδομών διευθέτησης νερών σε περιοχές όπως το Λιβάδι και τα Λειβαδάκια, Συκαμία και Μ.Λιβάδι από τη παρεμπόδιση της ροής νερών προς τη θάλασσα λογω δόμησης και φραξίματος των φυσικών διόδων.

-          Αλλοίωση τοπίου από την εκτός οικισμού δόμηση με κτίσματα που δεν συνάδουν με τον περιβάλλοντα χώρο (πολλές φορές διώροφα «αξιοποιώντας» τη κλίση του εδάφους και την έλλειψη ελέγχων), υπόσκαφων, πισίνων, διάνοιξη αυθαίρετων δρόμων, γκρέμισμα αναβαθμίδων και καταστροφή μονοπατιών, φύτεμα με μη τοπικά είδη κλπ

-          Κίνδυνοι απώλειας παραλιών από κτίσματα ή άλλες κατασκευές (τοιχία, δρόμοι) και χρήσεις πάνω στην άμμο και κοντά στη θάλασσα (θα έπρεπε η αδόμητη ζώνη να έχει πλάτος τουλάχιστον 100 μέτρων, ώστε να συμμορφώνεται με τις επιταγές του Πρωτοκόλλου για την Ολοκληρωμένη Διαχείριση των Παράκτιων Ζωνών της Μεσογείου, το οποίο έχει κυρωθεί από την Ευρωπαϊκή Ένωση αλλά όχι από την Ελλάδα) όπως στα Λειβαδάκια, στο Καράβι, στη Βαγιά, στο Λιβάδι

-          Κίνδυνος πλήρους απώλειας των περιορισμένων πεδινών εκτάσεων λόγω επέκτασης της δόμησης σε αυτές αντί στους γύρω λόφους

-          Κατάρρευση , της δημογραφίας, της οικονομικής και κοινωνικής ζωής των παλαιών οικισμών (Παναγιά, Γαλανή, Καλλίτσος, Πύργος, Μ.Χωριό και σε σημαντικό βαθμό της Χώρας ειδικά στις περιοχές που βρίσκονται σε απόσταση από το δρόμο) που επιδεινώνεται από την έλλειψη υπηρεσιών προς κατοίκους και επισκέπτες.

-          Ελλειψη κατοικιών για τους δημόσιους λειτουργούς και «νέους» κατοίκους λόγω της μετατροπής της χρήσης τους σε τουριστικές.

 

Το δημογραφικό αποτελεί ένα σημαντικό παράγοντα για τη βιωσιμότητα του νησιού και αποτυπώνει το πρόβλημα της χαμηλής ελκυστικότητας. Η μέχρι σήμερα τουριστική μεγέθυνση δεν κατάφερε να αναστρέψει τη τάση παρά τις θέσεις εργασίας που δημιούργησε στην οικοδομή. Το καλοκαίρι είναι αφόρητο, ειδικά σε όσους εργάζονται στον τουρισμό με απίστευτα ωράρια, και ο χειμώνας το ίδιο αφόρητος λόγω «νέκρας» ενισχύοντας την ευθραυστότητα του. Οι επιχειρήσεις κλείνουν, επιχειρηματίες και εργαζόμενοι φεύγουν γιατί το νησί δεν δίνει ούτε επαρκή εισοδήματα, ούτε καλές συνθήκες ζωής. Αυτό το μοντέλο έφτασε στα όρια του έχοντας δώσει σημαντικά πράγματα στο νησί και στους κατοίκους του συγκρίνοντας αντικειμενικά και όχι συναισθηματικά με τη Σέριφο του 1970.

 

Τι ανάπτυξη θέλουμε; Στόχοι:

(α) Παραγωγικός: η διατήρηση και ανάδειξη της ταυτότητας του νησιού σε ότι αφορά στη φυσική, πολιτιστική και παραγωγική κληρονομιά για δημιουργία δραστηριοτήτων υψηλής προστιθέμενης αξίας με εξειδικευμένο ανθρώπινο δυναμικό. Πιο συγκεκριμένα:

o   Η ανάδειξη της μεταλλευτικής ιστορίας και φυσιογνωμίας του νησιού με συντήρηση και ανάδειξη των τοπόσιμων και της ευρύτερης μεταλλευτικής ζώνης  (μελέτη ΕΜΠ) και ευρύτερα των σημείων  γεωλογικού ενδιαφέροντος (σπήλαιο)

o   Η ανάδειξη του άυλου και υλικού πολιτισμού του νησιού (μουσική, τραγούδια, χοροί, ενδυμασίες, γαστρονομία με στήριξη της τοπικής παραγωγής) μέσα από την ένταξη της «Καπετανίας» στον εθνικό κατάλογο της άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς   

o   Η ανάδειξη των μονοπατιών για την ανακάλυψη της «αλλης Σερίφου» σε συνδυασμό με την ανάδειξη της μυθολογίας (Δανάη, Περσέας, βάτραχος κλπ), της ιστορίας, των εκκλησιών (συμπεριλαμβανόμενης της ΙΜ Ταξιαρχών), των μνημείων (πχ. Ασπρος Πύργος, Φάρος, Μύλοι, Ταβλόμυλος, νερόμυλος κλπ), της αγροτικής αρχιτεκτονικής, των επαγγελμάτων, των οικογενειών, της χλωρίδας και της πανίδας του νησιού

o   Η διατήρηση της ελεύθερης πρόσβασης και της ποιότητας των παραλιών, μικρών και μεγάλων, χωρίς της αλλοίωσης της φυσιογνωμίας τους

o   Η προστασία και ανάδειξη της Χώρας και των μνημείων της  

o   Η αξιοποίηση των λιμενικών εγκαταστάσεων και του θαλάσσιου χώρου (συμπεριλαμβανόμενης και της θαλάσσιας προστατευόμενης περιοχής) για ανάπτυξη θαλάσσιου, τουρισμού, αλιευτικού τουρισμού, ναυταθλητισμού, καταδύσεων κλπ

 

(β) ποιότητας ζωής για κατοίκους και επισκέπτες: διατήρηση καλών συνθηκών ζωής, υψηλού επιπέδου υπηρεσιών δημοσίου συμφέροντος και επάρκεια φυσικών πόρων:

o   Η επάρκεια νερού και η σωστή διαχείριση στερεών και υγρών αποβλήτων

o   Η ύπαρξη αθλητικών εγκαταστάσεων

o   Η ύπαρξη χώρων για πολιτιστικές εκδηλώσεις και ψυχαγωγία χειμώνα και καλοκαίρι

o   Η ύπαρξη ικανοποιητικής εσωτερικής συγκοινωνίας και εξωτερικής επικοινωνίας όλο το χρόνο

o   Η σωστή λειτουργία των δομών υγείας για μονίμους κατοίκους και επισκέπτες καθώς και του συστήματος έκτακτων διακομιδών

o   Η σωστή λειτουργία των υποδομών παροχής ενέργειας

o   Η ύπαρξη κατάλληλων κτιριακών εγκαταστάσεων για τη σωστή λειτουργία των σχολείων όλων των βαθμίδων και της προσχολικής εκπαίδευσης

o   Η σωστή λειτουργία των τηλεπικοινωνιών και η υψηλή ταχύτητα του internet

o   H ύπαρξη κατάλληλων χώρων για την αποθήκευση του εξοπλισμού για έκτακτες ανάγκες  

Ταυτόχρονα θα πρέπει να ληφθούν υπόψη οι ανάγκες που προκύπτουν από την εφαρμογή του προγράμματος GReco Islands του όποιου το Τοπικό Σχέδιο Δράσης (ΤΠΔ) θα πρέπει να είναι συμβατό με το τοπικό Χωροταξικό Σχέδιο

 

Προτάσεις - Λύσεις :

-          Μεταφορά λιμανιού στο Τσιλιπάκι και σύνδεση του με περιφερειακούς δρόμους ώστε να αποφεύγεται η διαμπερής κίνηση από Λιβάδι και Χώρα (κατασκευή ανατολικής παράκαμψης) ώστε να είναι εφικτό να γίνεται πεζοδρόμηση τουλάχιστον για κάποιες ώρες της ημέρας.

-          Δημιουργία πάρκου οχλουσών δραστηριοτήτων στον όρμο του Τσιλιπακιού και σταδιακή μεταφορά εκεί αυτών από τη Νόχτα

-          Εργα για την ανάσχεση της ταχύτητας απορροής των νερών της βροχής που θα συμβάλλει στη μείωση κινδύνου πλημμυρών και στον εμπλουτισμό του υδροφόρου ορίζοντα

-          Ελεγχος της εκτός σχεδίου δόμησης με υιοθέτηση της αρχής της συμπαγούς πόλης, με πολεοδόμηση και αύξηση των ορίων των οικισμών εκτός των πεδινών/γόνιμων περιοχών που εκτός από το ότι είναι κατάλληλες για καλλιέργειες είναι επικίνδυνες για πλημμύρες επειδή βρίσκονται κοντά σε ρέματα, ενώ καταστρέφουν τον υδροφόρο ορίζοντα. Ο περιορισμός αυτός θα μειώσει την ανάγκη για συνεχή επέκταση των δικτύων (δρόμοι, παροχή ενέργειας, συλλογή απορρήτων, διάχυση αποβλήτων) που συνεπάγεται υψηλό κόστος δημιουργίας και συντήρησης.

Πρόταση: Να επιτρέπεται (α) η πρώτη κατοικία μονίμων κατοίκων στη ζώνη (250μ) των οικισμών,  (β) οι αυτόνομες από δίκτυα κατοικίες ισόγειες μέχρι 150 τμ ή και καταλύματα μέχρι 30 δωματίων χωρίς αλλοίωση του περιβάλλοντα χώρου, (γ) μικρά καταλύματα σε αγροτικές εκμεταλλεύσεις και μονάδες μεταποίησης αγροτικών προϊόντων (αγροτουρισμός), (δ) επανάχρηση υφιστάμενων αγροτικών κτισμάτων  και (ε) κοινωνική κατοικία για δημόσιους λειτουργούς και εγκατάσταση νέων ατόμων χωρίς κατοικία.

-          Διατήρηση τουλάχιστον ή και αυστηροποίηση των διατάξεων του ΠΔ 930/24-10-2002 ώστε να λαμβάνονται υπόψη οι νέες ανάγκες για την αντιμετώπιση της ευαλωτότητας του νησιού λόγω αύξησης της τουριστικής πίεσης και των συνεπειών της κλιματικής αλλαγής.

-          Οριοθέτηση των βασικών καλλιεργούμενων εκτάσεων και διασφάλιση της γεωργικής γης ως φυσικού πόρου. Προώθηση φύτευσης μελισσοκομικών φυτών και άλλων φυτών πχ. χαρουπιών φραγκοσυκιών, συκιών, αμυγδαλιών, αρωματικών φυτών κλπ που έχουν ελάχιστη ή καμία καλλιεργητική φροντίδα και η συντήρηση και επέκταση των υφιστάμενων ελαιώνων, αμπελώνων, εσπεριδοειδών κλπ που συγκρατούν το χώμα και το νερό ενώ μπορούν να αξιοποιηθούν παραγωγικά. Κατάρτιση ολοκληρωμένου σχεδίου για ενεργή και παθητική πυροπροστασία των φυσικών εκτάσεων και των περιαστικών και εκτός οικισμού κατοικιών

-          Οργάνωση της υφιστάμενης μικρής πλέον κτηνοτροφικής παραγωγής με τη δημιουργία των αναγκαίων εγκαταστάσεων και έλεγχο των αδεσποτων ζώων

-         Ανάπτυξη δραστηριοτήτων συμπληρωματικών με τη γεωργία και κτηνοτροφία

-         Ελεγχος της μετατροπής κατοικιών σε ιδιωτικά καταλύματα και κατασκευή κοινωνικής κατοικίας

-         Προστασία και ανάδειξη δημόσιων χώρων και κατασκευή χώρων αναψυχής και αθλητισμού

-         Δημιουργία Κέντρου ανάδειξης της τοπικής ιστορίας και γραφείου πληροφόρησης επισκεπτών

-         Δυνατότητα εγκαταστάσεων αυτοπαραγωγής ρεύματος στους μη παραδοσιακούς οικισμούς και στις κατοικίες, επιχειρήσεις, εγκαταστάσεις κάθε είδους εκτός οικισμού

-         Εγκατάσταση πράσινων σημείων και δημιουργία άλλων εγκαταστάσεων που θα στοχεύουν στη κυκλική οικονομία (ΣΦΗΟ, ανακύκλωση υφασμάτων, απόθεσης βιοαποβλήτων, κλπ)

-         Υλοποίηση έργων βιώσιμης κινητικότητας με επικαιροποίηση του ΣΒΑΚ

-         Δημιουργία δημόσιων βρυσών με πιστοποιημένο νερό

-         Οριοθέτηση, προστασία και φυσική αναγέννηση/αποκατάσταση ρεμάτων και μικρών υγροτόπων

-         Δημιουργία μικρών συλλογικών συστημάτων διαχείρισης αποβλήτων και διάθεσης επεξεργασμένου νερού στον υδροφόρο ορίζοντα ή για πότισμα

-         Αποκατάσταση κατεστραμμένων και εγκαταλειμμένων μονοπατιών & πιστοποίηση τους με βάσει εθνικά και ευρωπαϊκά πρότυπα

-         Δημιουργία σε δημόσιο χώρο των παραλιών των αναγκαίων ελαφρών εγκαταστάσεων για την απόκτηση γαλάζιας σημαίας. Αυστηρή οριοθέτηση της πρόσβασης στις παραλίες με αυτοκίνητα.

-         Κατασκευή χώρων (αποθηκών) για αποθήκευση υλικού δημοσίου συμφέροντος (έκτακτες ανάγκες)

Με δεδομένο ότι η Σέριφος έχει υπερβεί τη ΦΙ με βάση τους δείκτες που έχει θέσει το ΥΠΕΝ στις προδιαγραφές προς τους μελετητές σε ότι αφορά τη μελέτη εκτίμησης Φέρουσας Ικανότητας (ΕΚΕΦΙ) και κατά συνέπεια το νησί δεν είναι βιώσιμο-, θα πρέπει τα σενάρια να εστιαστούν στον μετριασμό των παραγόντων στους οποίους οφείλεται αυτή ή κατάσταση. Αντίθετα τα σενάρια που προτάθηκαν ,ακόμη και αυτό της ήπιας ανάπτυξης», θα συμβάλει στην όξυνση τους (με την αύξηση της δόμησης παντού και μάλιστα εκτός οικισμού) με τη δήθεν αποσυμφόρηση της κορεσμένης περιοχής Λιβαδίου-Χώρας (γενικά αποδεκτό) μέσα από την ανάπτυξη άλλων «πόλων» με την ελπίδα ότι στο κοντινό ή απώτερο μέλλον θα αποκτήσουν καταστήματα και άλλες υπηρεσίες εξυπηρέτησης των αναγκών των κατοίκων των περιοχών αυτών ώστε να μην έρχονται σε Λιβάδι-Χώρα. Πάντως αν δεν κατασκευαστεί άλλο λιμάνι, αυτό δεν είναι εφικτό.

 

Σε ότι αφορά στην αξιολόγηση των σεναρίων, που ας το επαναλάβουμε θα πρέπει να γίνει με βάση τα κριτήρια βιωσιμότητας και ΦΙ, θα πρέπει να αναμορφωθεί ριζικά.  

 

Γιάννης Σπιλάνης

Ομότιμος Καθηγητής Πανεπιστημίου Αιγαίου

Διευθυντής Εργαστηρίου Τοπικής και Νησιωτικής Ανάπτυξης και Παρατηρητηρίου Βιώσιμου Τουρισμού