Το “δικαίωμα παραμονής” των νέων στα νησιά- (4/4) – Τι ανάπτυξη έχουμε, τι ανάπτυξη θέλουμε

 

• Τι ανάπτυξη έχουμε, τι ανάπτυξη θέλουμε
  Χρειαζόμαστε ένα διαφορετικό παραγωγικό μοντέλο για τα νησιά, με ποιοτικές θέσεις εργασίας, προσιτή στέγη και ισχυρές δημόσιες υπηρεσίες, ώστε το «δικαίωμα παραμονής» των νέων να αποκτήσει πραγματικό περιεχόμενο

https://thefaq.gr/to-dikaioma-paramonis-ton-neon-sta-nisia-4-4-ti-anaptyxi-echoume-ti-anaptyxi-theloume/

Το βασικό ερώτημα είναι «τι νησιά θέλουμε». Ποια από τις παρακάτω εναλλακτικές επιλογές – σενάρια είναι πλησιέστερα στη πρόταση της ΕΕ;

• Νησιά προσανατολισμένα στη διαρκή μεγέθυνση, όπου η εστίαση γίνεται στη καλύτερη (και φθηνότερη) διασύνδεση και στην οικονομική ευημερία με άρση των εμποδίων κόστους που πλήττουν την ανταγωνιστικότητα των νησιωτικών οικονομιών

• Νησιά που εστιάζουν στη μεγέθυνση και υψηλή διασύνδεση αλλά μέσα από πράσινη και ψηφιακή μετάβαση, με στόχο την μείωση των πιέσεων που ασκούνται κυρίως στα οικοσυστήματα

• Βιώσιμα και Ανθεκτικά Νησιά με ελκυστικότητα για έναν πληθυσμό εκπαιδευμένο, που θα μπορεί να δημιουργεί ανταγωνιστικές δραστηριότητες υψηλής προστιθέμενης αξιοποιώντας τα τοπικά κεφάλαια ως στοιχεία της τοπικής ταυτότητας

Με βάση τις τάσεις αλλά και τις επιθυμίες της αγοράς, βρισκόμαστε κοντά στο πρώτο σενάριο, που μέχρι σήμερα δεν έχει δώσει τα προσδοκόμενα αποτελέσματα, με συνέπεια να έχει θεωρηθεί αναγκαία η ευρωπαϊκή στρατηγική.

Με βάση τα κείμενα της Επιτροπής, τόσο για τα νησιά αλλά και για τις παράκτιες περιοχές, ο στόχος είναι να γίνουν ισχυρότερα, διασυνδεδεμένα, ανθεκτικά και ευημερούντα, δηλαδή θα έτειναν προς το 3ο σενάριο, με δεδομένο ότι η «ανθεκτικότητα» σχεδόν ταυτίζεται με τη «βιωσιμότητα». Όμως μέσα από την ανάλυση των ρυθμίσεων, που προτείνονται, μπορεί κανείς να ισχυριστεί ότι η ευρωπαϊκή πρόταση τείνει προς το 2ο σενάριο, δεδομένου ότι εστιάζει περισσότερο στη πράσινη και ψηφιακή μετάβαση, παρά σε ένα διαφορετικό μοντέλο ανάπτυξης και στην αναχαίτηση της τουριστικής επέκτασης και τη διαφοροποίηση της οικονομίας τους, με την εφαρμογή μέτρων όπως πχ. η αύξηση του de minimis στις μη τουριστικές νησιωτικές επιχειρήσεις ή στη χρηματοδότηση της βελτίωσης του αποτυπώματος των νησιωτικών επιχειρήσεων, μέσα από την αλλαγή του παραγωγικού τους προτύπου.

Την ίδια στιγμή οι πολίτες, όταν εκφράζονται στις διαβουλεύσεις που υλοποιούν οι ΦΩΝΕΣ για το ΑΡΧΙΠΕΛΑΓΟΣ, με θέμα «τι ανάπτυξη έχουμε, τι ανάπτυξη θέλουμε», εστιάζουν κυρίως:

• Στα προβλήματα που δημιουργεί η μονόπλευρη ανάπτυξη του τουρισμού, παρά το γεγονός ότι αναγνωρίζουν τα οικονομικά οφέλη. Ταυτόχρονα επισημαίνουν την έλλειψη ποιοτικών θέσεων εργασίας σε ό,τι αφορά την αμοιβή, τις συνθήκες και τις προοπτικές, κάτι που χαρακτηρίζει την τουριστική δραστηριότητα και ειδικότερα το μοντέλο του μαζικού ηλιοτροπικού τουρισμού, που κυριαρχεί στα νησιά

• Στα θέματα ποιότητας και ασφάλειας ζωής, με πάντα κυρίαρχο το θέμα των υπηρεσιών υγείας, οι οποίες είναι χαμηλές, όχι μόνο στα μικρά νησιά αλλά ακόμη και στα μεγαλύτερα που διαθέτουν νοσοκομεία, εξ αιτίας της ακραίας υποστελέχωσης και χρηματοδότησης, καθώς επίσης και στα θέματα των θαλάσσιων μεταφορών, όπου από Υπηρεσία Δημόσιου Συμφέροντος έχει καταλήξει σε υπηρεσία ιδιωτικών συμφερόντων.

• Στην έλλειψη προσιτής στέγης, που είναι ένα «νεοφυές» πρόβλημα εξ αιτίας της επέκτασης της κερδοσκοπίας του real estate και της άρνησης θέσπισης ορίων και ενεργών κοινωνικών πολιτικών.

Με βάση τα παραπάνω, αλλά και πολλά άλλα ευρήματα, δεν είναι τυχαίο που η ΕΕ βάζει ως στόχο-όραμα το «νεολαία και δικαίωμα παραμονής», που απαιτεί τη δημιουργία ελκυστικών νησιών για σύγχρονη επιχειρηματικότητα και εγκατάσταση ανθρώπων με προσόντα και άποψη για τη ποιότητα ζωής που ταιριάζει με τα ιδιαιτέρα χαρακτηριστικά των νησιών.

Το “δικαίωμα παραμονής” των νέων στα νησιά- (3/4) – Οι 5 πυλώνες για να γίνει πράξη το «δικαίωμα παραμονής»

 

Από τις ευρωπαϊκές στρατηγικές στο πραγματικό δικαίωμα των νέων να μείνουν στον τόπο τους 

(https://thefaq.gr/to-dikaioma-paramonis-ton-nesta-nisia-3-4-oi-5-pylones-gia-na-ginei-praxi-to-dikaioma-paramonis/

Με βάση τις στρατηγικές επιλογές που υπηρετούν την επίτευξη του οράματος, θα πρέπει η Ευρωπαϊκή Ενωση και οι χώρες με νησιά, όπως η Ελλάδα, να ετοιμάσουν -με βάση την αρχή της επικουρικότητας- το εξειδικευμένο πλαίσιο στρατηγικής με εξειδικευμένες πολιτικές, μέτρα και δράσεις που θα τις υλοποιούν. Η στρατηγική που προτείνει η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, στο κείμενο που κατέθεσε, περιλαμβάνει 5 πυλώνες και προτάσεις, που πρέπει να υλοποιήσει η ίδια, και οδηγίες προς τα κράτη μέλη.

Ο 1ος πυλώνας επικεντρώνεται στη συνδεσιμότητα, την ανταγωνιστικότητα και την καινοτομία. Στόχος είναι η βελτίωση των μεταφορικών συνδέσεων, η ενίσχυση των οικονομικών ευκαιριών, η υποστήριξη των επιχειρήσεων και η πλήρης συμμετοχή των νησιών στην ενιαία αγορά. Τα μέτρα θα διερευνήσουν, επίσης, τρόπους καλύτερης λογιστικής αποτύπωσης για το κόστος της νησιωτικότητας σε τομείς όπως οι μεταφορές και οι κανόνες για τις κρατικές ενισχύσεις.
Οι προτάσεις της ΕΕ, που εστιάζονται σε συστάσεις για τη βελτίωση της ανταγωνιστικότητας και της ανθεκτικότητας των τουριστικών οικοσυστημάτων δεν προσθέτουν κάτι ουσιαστικό στις υφιστάμενες θεσμικές και χρηματοδοτικές πολιτικές, που να βελτιώνουν ουσιαστικά την ανταγωνιστικότητα και τη βιωσιμότητα των τοπικών οικονομιών.
Τα μέτρα που προτείνονται σε ό,τι αφορά τη συνδεσιμότητα των νησιών, σε επίπεδο ΕΕ, είναι να υπάρξει συγκεκριμένο πρόγραμμα για τις σταθερές και κινητές υποδομές των νησιών και ουσιαστική εφαρμογή των προβλέψεων της ευρωπαϊκής νομοθεσίας σε ό,τι αφορά τις ΥΔΣ και ενίσχυση τους, αν αποδεχτούν ανεπαρκείς.
Το μεγαλύτερο έλλειμα της πρότασης είναι ότι δεν έχει διατυπωθεί ένα σύστημα αρχών, που πρέπει να διέπει την αναπτυξιακή πολιτική των νησιών, ώστε να είναι βιώσιμη και η οικονομία τους όσο γίνεται πιο ανθεκτική, που σημαίνει να εξελίσσεται μέσα στο παγκόσμιο σύστημα και να αντέχει στους εξωτερικούς κλυδωνισμούς. Η γενική και αόριστη αναφορά στην αξιοποίηση των τοπικών συγκριτικών πλεονεκτημάτων (place-based approach) και επομένως σε πλήρη εξάρτηση από τους μηχανισμούς της αγοράς (που σήμερα οδηγεί στη μεγάλη εξάρτηση από τον τουρισμό και το real estate ή από βιομηχανικές εγκαταστάσεις ΑΠΕ) δεν εξασφαλίζει καμία σταθερή προοπτική και είναι αντίθετη με την έννοια της ανθεκτικότητας που επικαλείται η έκθεση. Η επίτευξη των αρχών της ανθεκτικότητας και της βιωσιμότητας απαιτεί μια ελάχιστη συμμετοχή των διαφορετικών τομέων της οικονομίας, ενώ παράλληλα πρέπει να βρεθεί το «κλειδί» της ανταγωνιστικότητας των εξωστρεφών κλάδων, που δεν μπορεί να είναι άλλο από την εστίαση στη ποιότητα, την υψηλή προστιθέμενη αξία και την ιδιαιτερότητα των παραγόμενων προϊόντων και υπηρεσιών, αφού λόγω πολλαπλών αυξημένων συντελεστών κόστους είναι αδύνατος ο ανταγωνισμός μέσω των χαμηλών τιμών. Επιπλέον θα πρέπει να υπογραμμιστεί ότι οι μεγάλες εξωγενείς επενδύσεις μπορεί να προσφέρουν ονομαστική αύξηση στο τοπικά παραγόμενο ΑΕΠ, αλλά συχνότατα δεν περιέχουν στοιχεία οικονομικής, κοινωνικής και περιβαλλοντικής ανθεκτικότητας και βιωσιμότητας.

Ο 2ος πυλώνας αφορά στην ενεργειακή, κλιματική και περιβαλλοντική ανθεκτικότητα. Τα νησιά βρίσκονται συχνά στην πρώτη γραμμή της κλιματικής αλλαγής, αντιμετωπίζοντας διάβρωση των ακτών, λειψυδρία και πιέσεις στη βιοποικιλότητα. Ταυτόχρονα, έχουν σημαντικό δυναμικό να ηγηθούν της μετάβασης προς τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας και τη βιώσιμη διαχείριση των πόρων. Σε ότι αφορά την ενεργειακή ασφάλεια, αυτάρκεια και απανθρακοποίηση, οι εφαρμοζόμενες πολιτικές κλείνουν περισσότερο προς τη τελευταία παράμετρο και μάλιστα με τρόπο «άδικο» προς τα νησιά και τους νησιώτες -που δεν αποτελούν σημαντικούς ρυπαντές- ενώ εκείνους απασχολούν κυρίως οι πρώτες δύο παράμετροι.
Σε ό,τι αφορά την περιβαλλοντική προστασία και την κλιματική ανθεκτικότητα, οι προτάσεις της Επιτροπής θεωρούνται ικανοποιητικές, όμως η εφαρμογή τους προσκρούει τόσο στην ανεπάρκεια των χρηματοδοτήσεων, όσο και στο οικονομικό μοντέλο της συνεχούς (τουριστικής κυρίως) μεγέθυνσης της οικονομίας (παγκόσμια και στα νησιά) που οδηγούν στην υποβάθμιση του φυσικού κεφαλαίου και των οικοσυστημικών λειτουργιών και αυτής της ίδιας της ανθεκτικότητας.
Ο στόχος για περιβαλλοντική ανθεκτικότητα και απανθρακοποίηση μπορεί να επιτευχθεί μέσα από την αλλαγή του μοντέλου παραγωγής και κατανάλωσης κυρίως του τουρισμού που αποτελεί τη κύρια δραστηριότητα τουλάχιστον των νησιών που βρίσκονται στη ζώνη του ήλιου. Η συνεχιζόμενη αύξηση της μεταφοράς τουριστών (κυρίως αεροπορικά μετά την απελευθέρωση τους το 1992) είναι υπεύθυνη για μεγάλο τμήμα της παραγωγής αερίων θερμοκηπίου, ενώ η αύξηση των (πολυτελών) τουριστικών κλινών, που έχει ως συνέπεια τόσο τη χωρική επέκταση του (αστικοποίηση) με αλλαγές χρήσεων γης και μείωση των αποθηκών άνθρακα, όσο και την αυξανόμενη κατανάλωση περιορισμένων πόρων (νερό, ενέργεια) και τη παραγωγή αποβλήτων. Κατά συνέπεια, οι πολιτικές που προτείνονται αδυνατούν να περιορίσουν το πρόβλημα, με μόνη λύση για την ενίσχυση της ανθεκτικότητας να αποτελεί η αυστηρή διαχείριση πόρων και οικοσυστημάτων (πράσινα νησιά).
Ένα συμπληρωματικό θέμα, που τίθεται, αφορά στη διαχείριση των φυσικών πόρων και των υπηρεσιών δημοσίου συμφέροντος που παρέχονται σε κατοίκους και επιχειρήσεις. Η δημιουργία φυσικών μονοπωλίων, λόγω νησιωτικότητας, έχει ως συνέπεια να γίνεται αδύνατη η αποτελεσματική παροχή υπηρεσιών σε όλους μέσα από τη λειτουργία των μηχανισμών της αγοράς, που στόχο έχουν το κέρδος και όχι το δημόσιο συμφέρον και τη ποιότητα ζωής.

Ο 3ος πυλώνας επικεντρώνεται στους ανθρώπους και την ποιότητα ζωής. Στοχεύει στην αντιμετώπιση των δημογραφικών προκλήσεων, στην υποστήριξη των νέων, στη βελτίωση της πρόσβασης σε υπηρεσίες και στην αντιμετώπιση των πιέσεων στέγασης που επηρεάζουν πολλές νησιωτικές κοινότητες. Στόχος είναι να διασφαλιστεί ότι τα νησιά παραμένουν ελκυστικά μέρη για να ζουν νέοι, να εργάζονται και να μεγαλώνουν οικογένειες. Ο πυλώνας αυτός μπορεί να θεωρηθεί και ο σημαντικότερος, εφόσον το θέμα «δικαίωμα για παραμονή στον τόπο/νησί» έχει πρόσφατα αναγορευθεί σε κρίσιμο θέμα της ευρωπαϊκής πολιτικής, εξ αιτίας των μεγάλων εσωτερικών μεταναστευτικών ροών που καταγράφονται τα τελευταία χρόνια, ως αποτέλεσμα άνισης ελκυστικότητας μεταξύ περιφερειών. Αυτό σημαίνει τη μερική αποτυχία της Πολιτικής Συνοχής, που οφείλει να αναπροσαρμοστεί και να ενισχυθεί με τρόπο τέτοιο, που να βελτιώνει την ελκυστικότητα των περιοχών για κατοικία, που περιλαμβάνει τόσο τα θέματα ποιότητας ζωής (συμπεριλαμβανόμενης και της ανάδειξης της πολιτιστικής κληρονομίας με τρόπο που να ενισχύει το αίσθημα «του ανήκειν» στους κατοίκους), όσο και τα θέματα απασχόλησης.

Ο 4ος πυλώνας αφορά στην υποστήριξη των νησιών ως στρατηγικών συντελεστών στην άμυνα και την ασφάλεια της ΕΕ, μεταξύ άλλων στους τομείς των κρίσιμων υποδομών ενέργειας και μεταφορών, της μετανάστευσης και της διαχείρισης των συνόρων, καθώς και των ικανοτήτων ανίχνευσης και αντιμετώπισης απειλών. Τα νησιά διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο στη διασφάλιση της ασφάλειας, της άμυνας, της ετοιμότητας, της ανθεκτικότητας των κρίσιμων υποδομών, της ασφαλούς συνδεσιμότητας και της αποτελεσματικής επιτήρησης των συνόρων, στο πλαίσιο των εξελισσόμενων γεωπολιτικών προκλήσεων και των προκλήσεων ασφαλείας.
Τα θέματα ασφάλειας -που διακρίνονται από εκείνα της μετανάστευσης/προσφυγικό- είναι εθνικά θέματα αλλά και θέματα ανθρωπίνων δικαιωμάτων και ως τέτοια πρέπει να αντιμετωπίζονται και στον νησιωτικό χώρο χωρίς την ασύμμετρη επιβάρυνση των νησιών επειδή βρίσκονται στη πρώτη γραμμή.
Τα θέματα των φυσικών καταστροφών και προσαρμογής στη κλιματική αλλαγή οφείλουν, μέσα στη λογική της ενίσχυσης της ανθεκτικότητας, να εστιαστούν στην πρόληψη με μια διαφορετικού τύπου περιβαλλοντική διαχείριση και κατασκευή υποδομών (με έμφαση στις πράσινες υποδομές) και όχι αποκλειστικά στην εκ των υστέρων παρέμβαση για ανακούφιση των πληθυσμών και για αποκατάσταση των ζημιών. Τα σχέδια αυτά, στη περίπτωση των νησιών, θα πρέπει να είναι τοπικά, με τεχνογνωσία που θα παρέχεται από την περιφέρεια.

Ο 5ος πυλώνας θεωρεί ότι η στρατηγική ενισχύει τη διακυβέρνηση και τη συμμετοχή, προϋπόθεση για την αποτελεσματικότερη εφαρμογή των τεσσάρων θεματικών στόχων. Προωθεί την ανάγκη για καλύτερα δεδομένα σε ό,τι αφορά τις συνθήκες των νησιών, μεγαλύτερη συμμετοχή των νησιωτικών αρχών στη λήψη αποφάσεων και μια πιο συστηματική αξιολόγηση του τρόπου, με τον οποίο οι πολιτικές επηρεάζουν τα νησιωτικά εδάφη. Ουσιαστικά, επιδιώκει να διασφαλίσει ότι οι φωνές των νησιών θα συνεχίσουν να ακούγονται. Τη στιγμή που καταργούνται τα περιφερειακά προγράμματα από πυλώνα της Πολιτικής Συνοχής και το νέο χρηματοδοτικό πλαίσιο θα είναι εθνικό, κατά τα πρότυπα του Ταμείου Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας, η Επιτροπή προτείνει μια σειρά από «soft» δράσεις «ανάπτυξης ικανοτήτων» για να βελτιώσει τη διακυβέρνηση των νησιών. Είναι προφανές ότι υπάρχει μετακίνηση από μια θεσμική συνεργασία ΕΕ – περιφερειών σε μια «χαλαρή» συνεργασία. Χωρίς να υποστηρίζεται ότι η μέχρι τώρα διαδικασία ήταν αποτελεσματική (αν κρίνει κανείς από το αποτέλεσμα σε ό,τι αφορά τη σύγκλιση των ελληνικών περιφερειών με τις ευρωπαϊκές), το νέο πλαίσιο γίνεται ακόμη χαλαρότερο και μη δεσμευτικό, ενώ δεν προτείνεται κανένα δεσμευτικό για την ΕΕ εργαλείο.

– Σε ό,τι αφορά το αίτημα για εφαρμογή της Ρήτρας Νησιωτικότητας, θα ήταν αναγκαίο να οριοθετηθεί, τουλάχιστον σε πρώτη φάση, ένας ελάχιστος αριθμός κλαδικών πολιτικών (πχ. ανταγωνισμού, αγροτική, κρατικών ενισχύσεων, περιβαλλοντική, μεταφορών, ενέργειας) στις οποίες θα εφαρμοστεί κατά προτεραιότητα.
– Σε ό,τι αφορά τον συντονισμό χάραξης, υλοποίησης και αξιολόγησης της νησιωτικής στρατηγικής, σε ευρωπαϊκό επίπεδο, απαιτείται η δημιουργία δομής (από εκπροσώπους των κοινοτικών θεσμών) με την κατάλληλη επιστημονική στήριξη με τα κατάλληλα δεδομένα (ESPON, JRC, EUROSTAT).
– Σε ό,τι αφορά τη στήριξη των τοπικών φορέων για καλύτερο και αποτελεσματικότερο σχεδιασμό, είναι σημαντική η υιοθέτηση εργαλείου αντίστοιχου με το Urban και το Rural Pact ως όχημα μεταφοράς γνώσεων και καλών πρακτικών
– Σε ό,τι αφορά την πρόσβαση σε πρόσθετους πόρους, μέσω του προϋπολογισμού και της ΕΤΕ, είναι σημαντικό να υιοθετηθεί κάποια συγκεκριμένη διαδικασία που να διαφοροποιεί τα νησιά από τις άλλες περιοχές, αλλά και θα ενισχύει τα νησιά που -ως γνωστόν- έχουν αδύναμους μηχανισμούς διοίκησης. Προτείνεται να υπάρξουν ειδικοί τομείς προτεραιότητας, ανά άξονα, όπου θα κατατεθούν συλλογικά αιτήματα για χρηματοδότηση επενδύσεων υποδομών/υπηρεσιών για όσα νησιά ζητήσουν να ενταχθούν .
Το βασικό ερώτημα είναι αν η Ευρωπαϊκή Στρατηγική, που προτείνει η ΕΕ, πρόκειται να αντιμετωπίσει τις προκλήσεις που έχουν τεθεί, τόσο από την ίδια όσο και από τους ενδιαφερόμενους φορείς. Για να απαντηθεί το ερώτημα αυτό, πρέπει να υπάρξει σαφής περιγραφή για το είδος της ανάπτυξης που θέλουμε για τα νησιά και στη συνέχεια να εξεταστεί ποια είναι τα κατάλληλα μέτρα, τόσο σε ευρωπαϊκό όσο και σε εθνικό επίπεδο, για να επιτευχθούν οι στόχοι και ειδικά αυτός του δικαιώματος παραμονής.

Το “δικαίωμα παραμονής” των νέων στα νησιά– (2/4) – Από το όραμα της παραμονής στις στρατηγικές επιλογές

 

• Το δικαίωμα των νέων να παραμείνουν στα νησιά περνά μέσα από μια διαφορετική αντίληψη ανάπτυξης, που προστατεύει τον τόπο αντί να τον εξαντλεί

https://thefaq.gr/to-dikaioma-paramonis-tonon-sta-nisia-2-4-apo-to-orama-tis-paramonis-stis-stratigikes-epiloges/

 

Για να μετατραπεί το όραμα -γιατί το δικαίωμα παραμονής στον τόπο είναι όραμα- σε εφαρμόσιμη πολιτική, είναι αναγκαίο ένα στρατηγικό πλαίσιο. Προτείνεται, μια τριπλή προσέγγιση, με επίκεντρο την ανάπτυξη νησιών Ποιοτικών, Πράσινων και Ίσων Ευκαιριών:

Ποιοτικά νησιά. Οι νησιωτικές επιχειρήσεις πρέπει να παραμείνουν ανταγωνιστικές στις ευρωπαϊκές και παγκόσμιες αγορές, αξιοποιώντας το τοπικό φυσικό, πολιτιστικό και παραγωγικό κεφάλαιο. Προϊόντα και υπηρεσίες που βασίζονται στην τοπική τεχνογνωσία έχουν αποδειχθεί επιτυχημένα. Ωστόσο, η καινοτομία, η νέα γνώση και οι εξειδικευμένοι ανθρώπινοι πόροι είναι κρίσιμοι για τη διατήρηση αυτής της ανταγωνιστικότητας.

Πράσινα νησιά. Τα νησιά πρέπει να υιοθετήσουν στρατηγικές που μειώνουν την κατανάλωση βασικών πόρων -νερού, γης και ενέργειας- και προωθούν την ανακύκλωση αποβλήτων. Παρότι το «πρασίνισμα» της οικονομίας αποτελεί μέρος της ατζέντας ποιότητας, η σημασία της για τα νησιά δικαιολογεί ξεχωριστή έμφαση, λόγω του μικρού μεγέθους τους και του κινδύνου υπέρβασης της φέρουσας ικανότητάς τους. Η επίτευξη υπεύθυνης παραγωγής και κατανάλωσης, ιδίως από μικρές επιχειρήσεις και κοινότητες, απαιτεί στοχευμένη καινοτομία και γνώση.

Νησιά ίσων ευκαιριών. Η διασφάλιση ίσης πρόσβασης στις Υπηρεσίες Γενικού Οικονομικού Συμφέροντος (ΥΓΟΣ/SGΕI) για όλους τους Ευρωπαίους πολίτες είναι ζωτικής σημασίας, τόσο για την ποιότητα ζωής όσο και για την ανταγωνιστική επιχειρηματικότητα. Όπως υπογραμμίζεται στην Ευρωπαϊκή Προοπτική Χωρικής Ανάπτυξης (1999) και ενισχύεται από τη Συνθήκη της Λισαβόνας (Άρθρο 14 και Πρωτόκολλο 26), οι ΥΓΟΣ είναι θεμελιώδεις για την οικονομική, κοινωνική και εδαφική συνοχή.

Σε ό,τι αφορά την οικονομία και τις θέσεις εργασίας, που εξακολουθεί να είναι το κεντρικό διακύβευμα. με τους υποστηρικτές του σημερινού μοντέλου να μην θέλουν να αγγίξουν τη τουριστική επέκταση μέσω ενός επιθετικού real estate που αλλάζει τη μορφή των νησιών μετατρέποντάς τα σε απέραντα «κοιμητήρια», όπως τα προάστια των μεγαλουπόλεων χωρίς κοινωνική και πολιτιστική ζωή, και με όλα αρνητικά στοιχεία των κέντρων των πόλεων με συνωστισμό, θόρυβο, χωρίς δημόσιους χώρους και πράσινο, αφού η επέκταση τους γίνεται χωρίς σχέδιο. Η υποβάθμιση της ποιότητας ζωής για τους κατοίκους και ικανοποίησης για τους επισκέπτες (υπερτουρισμός) καθώς και η υπέρβαση της φέρουσας ικανότητας των προορισμών καταγράφεται όλο και συχνότερα ως συνέπεια της συνεχιζόμενης τουριστικής μεγέθυνσης, μαζί με θέματα κοινωνικής συνοχής.

Η επιβολή περιοριστικών μέτρων μέσω μιας αυστηρής χωροταξικής πολιτικής, που δεν θα επιτρέπει την ανάπτυξη φαινομένων υπερτουρισμού, με την υπερβολική πίεση στους μονίμους κατοίκους και υπέρβαση της φέρουσας ικανότητάς τους, οφείλει να συνδυαστεί με αλλαγή του προϊόντος που να δίνει, δώδεκα μήνες το χρόνο, έμφαση μέσα από μια διαμονή μεγαλύτερης διάρκειας στη γνωριμία με τον τόπο, τη φύση του, τον πολιτισμό του, τις διατροφικές του συνήθειες και παραγωγές, ώστε να υπάρξει μετατόπιση από έναν τουρισμό ξεκούρασης και ευχαρίστησης σε έναν ειδικό τουρισμό ευεξίας, συνδυασμένο με τη φυσική ζωή, αξιοποιώντας ταυτόχρονα τα διδάγματα του Ιπποκράτη και του Ασκληπιού με τα ιαματικά νερά που υπάρχουν σε πολλά νησιά αλλά και τη θάλασσα (θαλασσοθεραπεία). Ο «γρήγορος τουρισμός» με πολλά ταξίδια-αστραπή που βασίζονται στη λογική «ήμουν και εγώ εκεί» και αποτυπώνονται σε selfies και φευγαλέες επιφανειακές εντυπώσεις, δεν είναι πλέον βιώσιμος, αφού πέρα από την υψηλή ενεργειακή κατανάλωση, καταναλώνει και τους τόπους. Είναι, λοιπόν, αναγκαία η αλλαγή του καταναλωτικού προτύπου από τον γρήγορο στον αργό και «λιτό» τουρισμό.

Η μετάβαση του τουριστικού προϊόντος στο «τουρισμό ευεξίας» θα πρέπει να συμπληρώνεται και από ειδικά τουριστικά προϊόντα, για εκείνους που έχουν ειδικά ενδιαφέροντα στη φύση (με το σημαντικό αριθμό μοναδικών ειδών χλωρίδας, πανίδας και γεωλογικών σχηματισμών), στον ιδιαίτερο υλικό και άυλο πολιτισμό, που είναι παγκόσμια αναγνωρίσιμος, στις υπαίθριες δραστηριότητες με έμφαση στα θαλάσσια αθλήματα κλπ, που απαιτούν ειδικές υποδομές και εκπαιδευμένο ανθρώπινο δυναμικό, που θα μπορεί να αναπτύξει τις αντίστοιχες δραστηριότητες αξιοποιώντας και δημόσιες υποδομές που παραμένουν ανενεργές μέσα από συνεταιριστικά οικονομικά σχήματα (πχ. ΚΟΙΝΣΕΠ).
Παράλληλα, τα νησιά οφείλουν να «ξανα-ανακαλύψουν» τη θάλασσα και τις δυνατότητες που τους δίνει μέσω των δραστηριοτήτων της «γαλάζιας οικονομίας», με προσαρμογή της παραδοσιακής παράκτιας αλιείας στις νέες συνθήκες (βλ. Αμοργόραμα) και με την ανάπτυξη νέων, όπως η ανάδειξη της θαλάσσιας βιοποικιλότητας όχι μόνο για προσέλκυση τουριστών.

Η ανάγκη για ένα εθνικό σχέδιο ανάπτυξης, στοχευμένο στη βελτίωση της ελκυστικότητας

Η αλλαγή πορείας των νησιών προς ένα πιο βιώσιμο μέλλον δεν μπορεί να γίνει χωρίς ένα ευρύτερο εθνικό και ευρωπαϊκό σχέδιο, που να στοχεύει στη βελτίωση της ελκυστικότητας των νησιών, ως τόπων κατοικίας και επαγγελματικής δραστηριοποίησης για 365 μέρες τον χρόνο. Μέχρι σήμερα, οι πολιτικές που εφαρμόζονται είναι οριζόντιες με μονοδιάστατη οικονομική στόχευση, χωρίς εξειδικεύσεις που να λαμβάνουν υπόψη τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά των επιμέρους περιοχών (πχ. δεν υπάρχει αγροτική πολιτική για ορεινές και νησιωτικές περιοχές), χωρίς να λαμβάνουν υπόψη ότι μιλάμε για τόπους και ανθρώπους, με άμεση συνέπεια την αναποτελεσματικότητα τους.
Η παροχή υπηρεσιών δημοσίου συμφέροντος εξακολουθεί να αποτελεί κρίσιμο εμπόδιο για την ποιότητα ζωής και την οικονομική βιωσιμότητα, ιδίως στα μικρότερα και πιο απομακρυσμένα νησιά. Η υγεία, η εκπαίδευση, οι μεταφορές και η ψηφιακή συνδεσιμότητα εμφανίζουν σημαντικές ανισότητες, οι οποίες μειώνουν την ελκυστικότητα των νησιών για κατοίκους, επενδυτές και δυνητικούς νέους εγκατεστημένους. Παρότι έχει σημειωθεί πρόοδος, μέσω της τηλεϊατρικής και του αποκεντρωμένου σχεδιασμού υποδομών, τα διαθέσιμα στοιχεία δείχνουν ότι η πρόσβαση σε αυτές τις βασικές υπηρεσίες πρέπει να αποτελέσει ακόμη υψηλότερη προτεραιότητα, ιδιαίτερα σε περιοχές χαμηλής πυκνότητας. Οι πολιτικές παρεμβάσεις θα πρέπει να συνεχίσουν να στηρίζουν στοχευμένες επενδύσεις σε e-health, e-learning και αξιόπιστα δίκτυα μεταφορών, συμπληρωμένες από διοικητική απλοποίηση και καλύτερο συντονισμό μεταξύ των επιπέδων διακυβέρνησης.

Η περιβαλλοντική βιωσιμότητα δεν είναι απλώς προτεραιότητα πολιτικής, αλλά αποτελεί προϋπόθεση για τη μακροπρόθεσμη βιωσιμότητα των νησιών. Η εντατική χρήση πόρων, που επιτείνεται από τον τουρισμό αιχμής, ασκεί πίεση στα συστήματα ύδατος, αποβλήτων και γης. Απαιτείται επειγόντως μια στροφή προς πρακτικές κυκλικής οικονομίας, υπεύθυνο χωρικό σχεδιασμό και αποτελεσματική διαχείριση προστατευόμενων περιοχών. Η ανάπτυξη ανανεώσιμων πηγών ενέργειας, λύσεων βιώσιμης κινητικότητας και άλλων βασισμένων στη φύση, απαιτεί επίσης στρατηγικές επενδύσεις. Η κλιματική ανθεκτικότητα πρέπει να ενσωματωθεί οριζόντια σε όλους τους τομείς, με αξιολογήσεις ευαλωτότητας και προσαρμοστικό σχεδιασμό, προσαρμοσμένα στους κινδύνους κάθε νησιού, από τη διάβρωση ακτών έως τις πυρκαγιές, αλλά και τους περισσότερους καύσωνες.

Τέλος, η διοικητική ικανότητα και η θεσμική ευθυγράμμιση αποτελούν θεμελιώδεις προϋποθέσεις για την επιτυχή νησιωτική ανάπτυξη. Η έκθεση αναδεικνύει τη σημασία της επικουρικότητας και του συμμετοχικού σχεδιασμού, που στηρίζονται σε υψηλής ποιότητας δεδομένα και ουσιαστική τοπική εμπλοκή. Οι ολοκληρωμένες στρατηγικές πρέπει να συνδιαμορφώνονται με τις κοινότητες, ισορροπώντας τα συμφέροντα κατοίκων, επισκεπτών και επιχειρήσεων. Η ταξινόμηση των νησιών με βάση την τουριστική πίεση και την ελκυστικότητα (χαμηλή, μέτρια, υψηλή και πολύ υψηλή) προσφέρει ένα χρήσιμο πρίσμα για διαφοροποιημένο σχεδιασμό πολιτικής. Από τη διαχείριση του υπερτουρισμού στη Μύκονο και σε άλλα νησιά, έως την αναζωογόνηση περιθωριοποιημένων νησιών, όπως τα Ψαρά, θα είναι απαραίτητα προσαρμοσμένα εργαλεία διακυβέρνησης, όπως χάρτες/συμφωνίες βιώσιμου τουρισμού, φορείς διαχείρισης προορισμού και μηχανισμοί πολυεπίπεδου συντονισμού, ώστε τα ελληνικά νησιά να εξελιχθούν σε ανθεκτικές, συμπεριληπτικές και ευημερούσες περιοχές.