«O χωροταξικός
σχεδιασμός είναι η χωρική έκφραση των προγραμμάτων οικονομικής και κοινωνικής
ανάπτυξης και αποτελεί σημαντικό εργαλείο για την επίτευξη κοινωνικών και
οικονομικών στόχων με γνώμονα τις αρχές της αειφορίας και της προφύλαξης με
σκοπό τη προστασία του περιβάλλοντος εις το διηνεκές και την εξασφάλιση των
βέλτιστων όρων διαβίωσης του πληθυσμού», όπως αναφέρει στην εισαγωγή του (σ.5)
το Ειδικό Χωροταξικό Πλαίσιο του Τουρισμού που δημοσιεύθηκε πρόσφατα.
Τι πραγματικά ισχύει με τα 3
ειδικά χωροταξικά σχέδια που εγκρίθηκαν πρόσφατα; Η ανάγνωση των σχετικών ΚΥΑ -που
είναι πολύπλοκα τεχνικά κείμενα-, των Στρατηγικών Μελετών Περιβαλλοντικών
Επιπτώσεων (ΣΜΠΕ) αλλά και των «απαντήσεων» που έδωσε το ίδιο το Υπουργείο Περιβάλλοντος
στη δημοσιότητα σε ερωτήματα που το ίδιο έθεσε στον εαυτό του, δίνουν μια
εικόνα.
Όπως αναφέρθηκε προηγούμενα, ο
χωροταξικός σχεδιασμός αποτυπώνει στο χώρο τα προγράμματα οικονομικής και
κοινωνικής ανάπτυξης. Και τι σημαίνει αυτό για τα νησιά; Εχουμε ξεκάθαρα
αποτυπωμένο το νησιωτικό όραμα και τους στρατηγικούς στόχους ανάπτυξης; Εχει
ληφθεί υπόψη «το δικαίωμα παραμονής στα νησιά» που αποτελεί τμήμα της ευρωπαϊκής
στρατηγικής για την οικονομική, κοινωνική και χωρική συνοχή; Ενδεικτικά
κάποια ερωτήματα:
Πρώτο ερώτημα: ποια είναι τα
αναπτυξιακά σχέδια και ποιος τα αποφάσισε; Η μόνη ξεκάθαρη απάντηση που
έχει δοθεί -και αφορά στην ενεργειακή πολιτική και στο ρόλο των ΑΠΕ- είναι η
γνωστή δήλωση του Πρωθυπουργού «Οραμα μου είναι η Ελλάδα να γίνει η μπαταρία
της Ευρώπης». Και πράγματι το Χωροταξικό των ΑΠΕ το αποτυπώνει παρά τις
λεκτικές ακροβασίες και τις επικοινωνιακές εκφράσεις περί προστασίας περιβαλλοντικά
ευαίσθητων περιοχών. Όμως πως αυτό συμβάλει στην οικονομική και κοινωνική
ανάπτυξη της χώρας και των επιμέρους τόπων τη στιγμή που βασίζεται σε εισαγόμενα
υλικά, σε ελάχιστες θέσεις εργασίας και αυτές ανειδίκευτες -τουλάχιστον τοπικά
εκεί που τοποθετούνται οι ΑΠΕ- και σημαντικό περιβαλλοντικό και αισθητικό
αποτύπωμα (πχ. διανοίξεις δρόμων μεγάλης κλίμακας). Τελικά οι περιοχές που
προστατεύει είναι τις τουριστικά ευαίσθητες περιοχές (περιοχές υψηλής ανάπτυξης
Α & Β), αλλά όχι πχ. τις περιοχές καλλιέργειας της μαστίχας στη Χίο. Εχουμε
συγκρίνει τι εισόδημα και τι απασχόληση δίνει η μαστίχα στο νησί και τι θα
δώσουν οι ΑΠΕ; Γιατί αλήθεια δεν αξιοποιούμε τη τεχνογνωσία που αποκτήθηκε στον
Αη Στράτη, όπου με ΜΙΑ ανεμογεννήτρια και ΔΥΟ μικρά φωτοβολταϊκά καλύφθηκαν οι
ανάγκες του νησιού, ενώ ταυτόχρονα με τη σύσταση ενεργειακής κοινότητας (όπως
στη Χάλκη) τα οφέλη θα μένουν στο νησί;
Δεύτερο Ερώτημα: Μήπως το
χωροταξικό των ΑΠΕ (και του τουρισμού, και της βιομηχανίας) έρχονται σε
αντίθεση με τη φιλοσοφία του ίδιου του κυβερνητικού προγράμματος των GRECO Islands που υποστηρίζουν την
οικονομική διαφοροποίηση των νησιών με ενίσχυση της τοπικής παραγωγής, με
θέσεις απασχόλησης τέτοιες που θα κρατήσουν τους εκπαιδευμένους νέους στα νησιά;
Που προβλέπεται στη ΚΥΑ της Βιομηχανίας η δυνατότητα δημιουργίας η δυνατότητα
να δημιουργούνται υποδομές για τη συνεργασία των τοπικών επιχειρήσεων, της
αυτοδιοίκησης και των νησιωτικών ΑΕΙ που όχι απλά θα αξιοποιούν τη γνώση που
δημιουργείται τοπικά, αλλά θα δημιουργούν πόλους καινοτομίας και αριστείας που
θα αντιμετωπίζουν τα ιδιαίτερα νησιωτικά προβλήματα; Θέλουμε να έχουμε νησιά με
άλλου είδους δραστηριότητες πλην τουρισμού, απαραίτητη προϋπόθεση για να
διατηρήσουν πληθυσμό και κοινωνική ζωή όλο το χρόνο;
Τρίτο ερώτημα: Τελικά υπάρχει
ή δεν υπάρχει η έννοια της φέρουσας ικανότητας; Πρόσφατα τα πρωθυπουργικά
χείλη την αμφισβήτησαν, αλλά μέσα στα κείμενα και των τριών ΚΥΑ αναφέρεται
κατ’επανάληψη, όπως και αυτή της βιώσιμης ανάπτυξης, χωρίς όμως να υπάρχει
καμία αναφορά για το πως αυτό θα μετρηθεί, έστω και αν για τη βιώσιμη ανάπτυξη τουλάχιστον
υπάρχουν οι δείκτες που έχει εγκρίνει ο ΟΗΕ. Η χρήση των εννοιών αυτών γίνεται
για να ξεπεραστεί το εμπόδιο του ΣτΕ ή θα λειτουργήσουν επιτέλους ώστε να
«κατευθύνουν» την ανάπτυξη σε πιο βιώσιμα μονοπάτια όπως αναφέρουν τα κείμενα;
Αναλύοντας το ΕΧΠ Τουρισμού διαπιστώνει κανείς ότι τέτοια πρόθεση δεν υπάρχει αφού
δεν έχουν τεθεί όρια. Ακόμη και στις κορεσμένες περιοχές όπως η Μύκονος και η
Σαντορίνη που έχουν ξεπεράσει κάθε όριο δόμησης και τουριστικής συγκέντρωσης με
βάση τις προδιαγραφές του ίδιου του Υπουργείου Περιβάλλοντος, η τουριστική και
οικιστική επέκταση προβλέπεται να συνεχιστούν. Στη Πάρο, που ακολουθεί σε πίεση
τα προηγούμενα νησιά, εγκρίθηκε πρόσφατα η πρώτη ιδιωτική πολεοδόμηση με 250
δωμάτια και αντίστοιχο αριθμό πισίνων παράλληλα με άλλες πολλές μονάδες, παρά
τα προβλήματα συνωστισμού, υπερκατανάλωσης νερού, διαχείρισης αποβλήτων που
υπάρχουν στο νησί και δεν αντιμετωπίζονται. Μήλος, Ιος, Νάξος, Τήνος, Κως,
Κέρκυρα, Ζάκυνθος, Ρόδος, Κέα κλπ ενώ βρίσκονται κάτω από αυξημένο stress θεωρούνται
από το ΕΧΠ Τουρισμού ότι μπορούν να συνεχίσουν να δέχονται και νέες κλίνες.
Πολλά τα προβλήματα που έχουν
επισημάνει οι πολίτες στις έρευνες που διεξήγαν οι ΦΩΝΕΣ για το Αρχιπέλαγος σε
συνεργασία με το Εργαστήριο Τοπικής και Νησιωτικής Ανάπτυξης και αφορούν τόσο
τη ποιότητα εργασίας όσο και τη ποιότητα ζωής στα νησιά που συνδέονται με τη
τουριστική ανάπτυξη: συνωστισμός, υποβάθμιση τοπίου & αρχιτεκτονικής,
υποβάθμιση πολιτιστικής ζωής, υπερβολική εξάρτηση από τον τουρισμό, μεγάλη
διαρροή εισοδημάτων εκτός νησιού, προβλήματα νερού και ενέργειας κλπ. που ο
παρόν σχεδιασμός, αλλά και τα «εξαφανισμένα» Τοπικά Πολεοδομικά Σχέδια δεν θα
αντιμετωπίσουν γιατί δεν βρίσκονται στη φιλοσοφία τους.
Η φιλοσοφία του σχεδιασμού
είναι να υποστηρίξει την οικονομία της απληστίας, που δεν χρειάζεται να είναι
βιώσιμη γιατί – ειδικά στα νησιά – βασίζεται στα βραχυπρόθεσμα κέρδη του real estate και των κρατικών
χρηματοδοτήσεων μέσω στρατηγικών επενδύσεων. Αλλωστε τα χωροταξικά σχέδια είναι
δεσμευτικά μόνο κατά το σκέλος που δίνουν το πράσινο φως για επενδύσεις. Το
εναλλακτικό μοντέλο στηρίζεται στον άνθρωπο και στο δικαίωμα του να ζει στο
τόπο του με αξιοπρέπεια και (περιβαλλοντική μεταξύ των άλλων) ασφάλεια.
